Nhà truyền thống ở vùng Trùng Khánh có hai dạng chính: nhà sàn gỗ của người Tày ở thung lũng, và nhà có nền, tường xếp bằng đá — gồm cả nhà sàn đá — của những bản nằm giữa núi đá vôi, nơi đá là vật liệu sẵn nhất. Cả hai đều chia gian theo cùng một logic: gian giữa thờ tổ tiên và tiếp khách, bếp lửa là trái tim của nhà, phía trong dành cho phụ nữ và buồng ngủ, gầm hoặc tầng dưới để đồ và gia súc.
Hiểu cấu trúc nhà giúp bạn hiểu luôn cách sống: vì sao khách được mời ngồi chỗ này mà không phải chỗ kia, vì sao không nên bước qua bếp, vì sao có những gian khách không vào. Bài này tả nhà như một di sản kiến trúc dân gian và một không gian sống, theo nét chung của vùng; cấu trúc từng nhà có khác tuỳ đời làm và điều kiện của gia chủ.
Vì sao nhà sàn, vì sao nhà đá
Nhà sàn là lời giải của người sống ven sông suối và rừng: sàn cao tránh ẩm, tránh thú, tránh nước lũ; gầm sàn có chỗ để nông cụ, củi, khung cửi; gỗ, tre, nứa lấy ngay trong rừng. Người Tày ở các thung lũng dọc sông Quây Sơn và các suối lớn giữ kiểu nhà này qua nhiều đời.
Ở những bản sát núi đá vôi, gỗ lớn hiếm dần mà đá thì thừa. Người ta nhặt đá khi khai ruộng, khai nương, đem xếp thành kè, thành rào, rồi thành tường nhà. Tường đá dày giữ hơi ấm về mùa đông — mùa có sương muối ở vùng cao Cao Bằng — và mát về mùa hè. Nhà sàn đá là kiểu kết hợp: tầng dưới quây tường đá, tầng trên vẫn là sàn gỗ để ở. Làng đá Khuổi Ky của người Tày ở xã Đàm Thủy (xã Đàm Thủy cũ, gần thác Bản Giốc) là nơi người ta hay nhắc khi nói về kiểu nhà này.
Ngoài ra còn nhà trình tường (tường đất nện) và nhà đất một tầng, gặp nhiều ở bản Nùng. Mỗi kiểu là một cách thích ứng với đất, nước, khí hậu và vật liệu tại chỗ, không có kiểu nào "cao" hơn kiểu nào.
Cấu trúc một nếp nhà sàn: từ cầu thang đến gác
Một nếp nhà sàn truyền thống ở vùng này thường có các phần sau, đi từ ngoài vào trong. Số gian, hướng cầu thang, vị trí bếp có thể khác theo từng nhà.
- Cầu thang và sàn phơi: cầu thang gỗ hoặc đá dẫn lên; nhiều nhà có sàn phơi lộ thiên để phơi thóc, ngô, ớt, quần áo và để chum nước rửa chân trước khi vào nhà.
- Gian ngoài: gian đàn ông tiếp khách, uống nước, uống rượu; khách lạ thường chỉ ngồi ở đây.
- Gian giữa: đặt bàn thờ tổ tiên, thường đối diện cửa chính hoặc ở vị trí trang trọng nhất; đây là gian quan trọng nhất của nhà.
- Bếp lửa: khung bếp đắp đất trên sàn, kiềng ba chân; phía trên là giàn gác để sấy ngô, thịt, lạp sườn, hạt giống.
- Buồng trong: buồng ngủ của các thành viên, buồng của con dâu, chỗ cất đồ quý; khách không vào.
- Gầm sàn hoặc tầng dưới: nông cụ, củi, cối giã; xưa nhốt trâu, lợn, nay nhiều nhà đã chuyển chuồng ra xa nhà cho sạch.
- Gác: kho thóc, ngô, đồ ít dùng; thông gió nhờ khói bếp nên ít mọt.
Điểm hay của bố cục này là mọi thứ quy về bếp lửa và bàn thờ: một nơi giữ hơi ấm và bữa ăn, một nơi giữ dòng họ. Vì thế hai chỗ này cũng là nơi có nhiều lệ kiêng nhất.
Nhà đá: kỹ thuật xếp đá khan
Tường đá ở các bản núi đá thường được xếp khan, tức không dùng vữa: thợ chọn viên có mặt phẳng quay ra ngoài, viên to đặt dưới, viên nhỏ chèn khe, càng lên cao tường càng thu nhẹ vào trong cho vững. Người xếp giỏi nhìn một đống đá là biết viên nào đặt góc, viên nào làm "mặt". Tường xếp đúng tay có thể đứng qua nhiều thế hệ, chỉ cần dặm lại chỗ bị rễ cây hay nước làm xô.
Kỹ thuật này dùng không chỉ cho tường nhà mà cho cả bờ ruộng bậc thang, tường rào ngõ, máng nước, bậc lên nương. Đi trong các bản phía Đàm Thủy, Ngọc Côn, Ngọc Khê (các xã cũ), bạn sẽ thấy cả một cảnh quan bằng đá: ngõ hẹp giữa hai bờ tường đá phủ rêu, ruộng ngô nhỏ được rào đá chống trâu bò.
Thợ xếp đá xưa học bằng cách làm cùng người già trong họ, không có sách vở. Ngày nay xây nhà mới, phần lớn gia đình dùng gạch, xi măng; người còn thạo xếp đá khan ít dần, chủ yếu được mời khi tu sửa nhà cổ hoặc làm công trình phục vụ du lịch.
So sánh nhanh các kiểu nhà
Bảng gom ưu nhược điểm thực tế, theo kinh nghiệm của người ở. Không có số đo kỹ thuật vì mỗi nhà một khác.
| Kiểu nhà | Vật liệu chính | Ưu điểm khi ở | Điều cần chú ý |
|---|---|---|---|
| Nhà sàn gỗ | Gỗ, mái ngói âm dương hoặc lá | Thoáng, khô, gầm sàn rộng | Gỗ mục, mối nếu không giữ khói bếp; dễ cháy |
| Nhà sàn đá | Tường đá dưới, sàn gỗ trên | Ấm mùa đông, chắc chắn | Tầng dưới tối, ẩm nếu thiếu thông gió |
| Nhà trình tường | Đất nện, mái ngói | Ấm, giữ nhiệt tốt | Sợ nước xói chân tường, cần mái đua rộng |
| Nhà xây mới | Gạch, bê tông | Nhanh, dễ sửa, dễ làm vệ sinh khép kín | Lạnh hơn nhà đá nếu tường mỏng, mái tôn ồn và nóng |
Nhiều gia đình chọn lối giữa: xây nhà mới bên cạnh, giữ nhà sàn cũ làm nơi thờ cúng và làm gian tiếp khách dịp lễ Tết. Cách này giữ được nếp cũ mà con cháu vẫn có chỗ ở tiện nghi.
Đồ vật trong nhà: kể chuyện một nếp sống
Muốn đọc một nếp nhà Tày – Nùng, hãy nhìn đồ vật. Cối giã gạo bằng chân (cối đạp) hoặc cối nước ở những bản có suối, đặt dưới gầm sàn hay ở chái bên; cối xay ngô bằng đá; chum to đựng nước, đựng rượu; giàn bếp ám khói treo ngô giống, túm ớt, xâu thịt; khung cửi dệt vải đặt ở chỗ sáng; gùi, giỏ, nong nia đan bằng tre treo trên vách. Mỗi vật trả lời một việc của năm: giã gạo cho bữa, giữ giống cho vụ sau, dệt vải cho áo chàm.
Nhiều đồ vật nay chỉ còn để nhắc chuyện cũ: khung cửi ít nhà còn dùng, cối đạp nhường chỗ cho máy xát. Nhưng giàn bếp thì vẫn sống khoẻ, vì người vùng cao vẫn treo ngô giống, treo thịt, lạp sườn lên khói cho khô và giữ lâu. Khi được mời lên nhà, nhìn lên giàn bếp, bạn sẽ đoán được gia đình vừa trải qua mùa gì: ngô treo kín là vừa thu ngô, thịt treo nhiều là sắp Tết.
Nếu bạn muốn giữ lại vài món đồ cũ làm kỷ niệm, hãy hỏi mua tử tế và hỏi xem món đó có gắn với việc thờ cúng hay không. Đồ trên bàn thờ, đồ dùng trong lễ thường không được bán hay cho, dù trông cũ kỹ.
Dựng nhà mới: việc của cả họ, cả bản
Xưa kia, dựng một nếp nhà sàn là việc của nhiều năm và nhiều người. Gia chủ lên rừng chọn gỗ từ trước, phơi, ngâm cho gỗ bền; chọn đất, chọn hướng, chọn ngày theo lệ; đến ngày dựng cột thì anh em họ hàng, hàng xóm kéo đến góp công. Ngày nay mua vật liệu dễ hơn, thuê thợ là chính, nhưng nếp góp công vẫn còn ở nhiều bản, nhất là lúc dựng khung, lợp mái.
Lên nhà mới là một dịp lớn. Gia đình làm mâm cơm mời họ hàng, bạn bè, có nhà mời người làm Then đến hát mừng. Khách đến thường mang quà nhỏ cho bếp mới, ví dụ gạo, rượu, một ít đồ dùng. Theo nhiều tục lệ vùng này, ngọn lửa đầu tiên của bếp mới và việc đưa bàn thờ tổ tiên lên nhà được làm theo trình tự riêng, do người lớn trong họ quyết.
Với người mới chuyển đến, được mời đi ăn mừng nhà mới là dấu hiệu hàng xóm đã coi mình là người trong bản. Hãy đi, ngồi lâu một chút, uống vừa phải và hỏi han gia chủ về ngôi nhà. Đó là cách nhanh nhất để hiểu nhà sàn, nhà đá từ chính người ở.
Lệ ở trong nhà sàn — khách nên biết
Rửa chân, cởi giày dép trước khi lên sàn. Sàn là nơi ngồi, ăn, ngủ, nên giữ sạch là điều đương nhiên. Thấy chum nước hay chậu ở chân cầu thang thì dùng.
Ngồi đúng chỗ được mời. Khách ngồi ở gian ngoài hoặc quanh bếp phía được chỉ. Không tự ý đi vào buồng trong, nhất là buồng của con dâu.
Không bước qua bếp lửa, không gác chân lên kiềng. Bếp gắn với sự ấm no của cả nhà; bước qua bếp, gác chân lên kiềng bị coi là thiếu tôn trọng.
Không quay lưng, không ngồi quay chân về phía bàn thờ. Bàn thờ tổ tiên là chỗ trang trọng nhất. Muốn chụp ảnh gian thờ, hãy hỏi chủ nhà trước.
Để ý cành lá xanh hoặc dấu hiệu treo ở cửa. Ở nhiều bản Tày – Nùng, nhà có người mới sinh, người ốm hoặc đang có lễ hay treo một dấu hiệu ở cửa hoặc đầu ngõ để báo người ngoài không vào. Gặp dấu ấy thì dừng lại, gọi hỏi từ xa.
Giữ nhà cũ thế nào khi muốn sửa
Nhiều chủ nhà muốn giữ nhà sàn của ông bà mà vẫn có nhà vệ sinh khép kín, có chỗ cho khách nghỉ. Cách thường thấy: làm khu vệ sinh và bếp ga ở một nhà phụ cạnh nhà sàn, nối bằng hiên; giữ nguyên khung cột, chỉ thay ván sàn mục và lợp lại mái; dùng gỗ cùng loại hoặc tương đương cho phần thay thế để nhà không bị "vá".
Với tường đá, sai lầm hay gặp là trát xi măng phủ kín mặt tường cho "sạch". Lớp vữa cứng làm hơi ẩm không thoát, đá bên trong có thể ngấm nước, và mất hẳn vẻ của nhà đá. Nếu cần gia cố, nên mời thợ còn thạo xếp đá khan dặm lại các chỗ xô.
Nhà nằm trong khu vực đang được bảo tồn hoặc làm du lịch cộng đồng có thể có quy định riêng về chiều cao, vật liệu, màu mái. Trước khi sửa lớn, bạn nên hỏi ủy ban xã về quy định hiện hành, kể cả thủ tục xây dựng ở vùng nông thôn và vùng gần biên giới.
Câu hỏi thường gặp
Nhà sàn đá ở Trùng Khánh có ở được quanh năm không?
Có. Nhiều gia đình vẫn ở nhà sàn đá. Tường đá dưới giúp ấm về mùa đông, sàn gỗ trên khô ráo. Điểm cần lo là thông gió tầng dưới và giữ khói bếp để gỗ không mục. Nhiều nhà ghép thêm nhà phụ có vệ sinh khép kín cho tiện.
Có được vào nhà dân để xem kiến trúc không?
Ở các bản làm du lịch cộng đồng, nhiều gia đình sẵn lòng cho khách xem nhà, nhất là nhà có nhận khách nghỉ. Ở bản thường, hãy chào hỏi và xin phép, không tự ý lên sàn hay chụp ảnh gian thờ. Đi cùng người địa phương là cách thuận nhất.
Vì sao bếp lửa trong nhà sàn luôn đỏ?
Bếp vừa nấu ăn vừa sưởi, khói bếp lại giúp gỗ, mái và đồ trên gác khô, ít mối mọt. Nhiều nhà giữ than âm ỉ suốt mùa lạnh. Đây cũng là chỗ cả nhà quây quần, tiếp khách thân và kể chuyện buổi tối.
Nhà sàn gỗ có dễ cháy không, cần cẩn thận gì?
Có, vì gỗ, tre, mái lá dễ bắt lửa. Cần giữ bếp trong khung đất, không để củi sát bếp, không để trẻ nhỏ nghịch lửa, cẩn thận dây điện kéo tạm và ổ cắm gần vách gỗ. Khi ra khỏi nhà lâu nên vùi than kỹ.
Muốn xây nhà mới theo kiểu nhà sàn có cần xin phép không?
Tuỳ quy định hiện hành về xây dựng nhà ở nông thôn và quy hoạch của xã, nhất là ở khu bảo tồn hoặc vùng gần biên giới. Trước khi làm, hãy hỏi ủy ban xã nơi có đất để biết có cần giấy phép hay chỉ cần thông báo.