Trùng Khánh có khí hậu nhiệt đới gió mùa vùng núi: mùa đông lạnh, khô, nhiều sương mù và có đợt sương muối; mùa hè nóng ẩm nhưng dịu hơn đồng bằng, mưa tập trung từ khoảng tháng 5 đến tháng 9. Vùng lạnh hơn Hà Nội vì nằm cao hơn, ở phía đông bắc của miền Bắc nên đón gió mùa đông bắc sớm, và vì địa hình thung lũng giữa núi đá giữ khí lạnh về đêm.
Bài này giải thích những yếu tố làm nên khí hậu vùng Trùng Khánh, rồi đi qua từng mùa theo cách người sống ở đây cảm nhận: tháng nào rét, tháng nào nồm, tháng nào mưa lớn, tháng nào trời trong. Số đo cụ thể chỉ nêu khi chắc; với thời tiết từng ngày, bạn nên xem bản tin dự báo cho tỉnh Cao Bằng trước khi đi.
Ba yếu tố làm nên khí hậu vùng Trùng Khánh
Độ cao. Phần lớn khu dân cư vùng Trùng Khánh nằm ở độ cao vài trăm mét so với mực nước biển, phần Trà Lĩnh cũ còn cao hơn. Lên cao khoảng một trăm mét, nhiệt độ trung bình giảm chừng nửa độ. Chênh vài trăm mét so với đồng bằng đủ để mùa hè dịu hơn và mùa đông lạnh hơn rõ rệt.
Vị trí đầu gió mùa đông bắc. Cao Bằng ở góc đông bắc của miền Bắc, giáp vùng đồi núi rộng phía bắc. Mỗi đợt không khí lạnh tràn xuống thường tới vùng này sớm và mạnh hơn so với đồng bằng. Khi bản tin báo "không khí lạnh ảnh hưởng tới vùng núi phía bắc", Trùng Khánh thường là nơi cảm thấy trước.
Địa hình thung lũng kín. Các thung lũng giữa núi đá vôi như những lòng chảo. Ban đêm, không khí lạnh nặng hơn trượt từ sườn núi xuống đáy thung lũng và đọng lại, nên đáy thung lũng có thể lạnh hơn sườn đồi lưng chừng. Đây cũng là lý do sương mù dày thường nằm trong thung lũng vào sáng sớm và chỉ tan khi nắng lên cao.
Rừng và đá. Núi đá vôi trơ nóng lên nhanh khi có nắng và nguội nhanh khi tắt nắng, làm biên độ nhiệt ngày đêm lớn. Những nơi còn rừng giữ ẩm, dịu nhiệt hơn. Hai bản cách nhau không xa có thể khác nhau khá rõ về cảm giác nóng lạnh, tuỳ hướng sườn và lớp phủ thực vật.
Mùa đông: từ khoảng tháng 11 đến tháng 2
Mùa đông ở Trùng Khánh bắt đầu khi những đợt gió mùa đông bắc đầu tiên tràn về, thường từ cuối tháng 10, tháng 11. Trời hanh khô, ít mưa, bầu trời có những ngày rất trong sau mỗi đợt gió. Buổi sáng sương mù dày trong thung lũng, đến gần trưa mới tan; chiều tối nhiệt độ xuống nhanh.
Tháng 12 và tháng 1 thường là thời gian lạnh nhất. Khi có đợt rét đậm, rét hại, nhiệt độ ban đêm ở vùng thấp có thể xuống dưới 10 độ, ở các bản cao còn thấp hơn nhiều, và vài đợt mạnh có thể xuất hiện sương muối, băng giá trên các đỉnh núi. Người địa phương gọi những ngày ấy là ngày "rét cắt da", trẻ con đi học phải mặc nhiều lớp áo.
Mùa đông khô cũng là mùa nước sông Quây Sơn trong nhất, thác Bản Giốc nhỏ lại, ruộng nhiều nơi bỏ trống hoặc trồng màu vụ đông. Với người làm nông, đây là mùa của những việc khác: sửa nhà, làm chuồng trại kín gió, chuẩn bị giống và phân bón cho vụ xuân.
Mùa xuân: nồm ẩm, mưa phùn và cây cối đâm chồi
Từ khoảng tháng 2 đến tháng 4, gió mùa đông bắc yếu dần, xen kẽ những đợt gió ẩm từ phía nam. Thời tiết chuyển sang kiểu mưa phùn, nồm ẩm quen thuộc của miền Bắc: tường nhà rịn nước, sàn trơn, quần áo phơi lâu khô. Sương mù vẫn còn nhưng mỏng hơn, trời thường âm u nhiều ngày liền.
Đây là lúc cây cối trên núi đá đâm chồi, các loài cây rừng ra hoa, đồng ruộng chuẩn bị gieo mạ. Những đợt rét muộn vẫn có thể quay lại vào tháng 2, thậm chí đầu tháng 3, nên người trồng trọt thường chờ trời ấm hẳn mới gieo những loại cây non yếu.
Với khách đi thác, đây chưa phải mùa nước lớn; thác vẫn có nước nhưng chưa đầy, nước sông còn khá trong. Bù lại, mùa này ít người, cảnh núi đá trong sương mỏng có vẻ đẹp riêng, chỉ cần mang theo áo khoác và giày đế bám vì đường đá thường ẩm trơn.
Mùa hè: mưa rào, nước lớn và những ngày oi
Từ khoảng tháng 5, mùa mưa bắt đầu. Mưa thường là mưa rào, đến nhanh, mạnh, có khi kèm dông, rồi tạnh; cũng có những đợt mưa kéo dài nhiều ngày khi có rãnh áp thấp hay ảnh hưởng của bão từ biển vào sâu đất liền. Lượng mưa tập trung nhiều nhất trong khoảng tháng 6 đến tháng 8.
Trời nóng ẩm vào buổi trưa, nhất là ở đáy thung lũng ít gió, nhưng sáng sớm và đêm vẫn mát hơn đồng bằng khá nhiều. Người từ Hà Nội lên vào tháng 7 thường thấy dễ chịu hơn, dù độ ẩm cao làm cảm giác oi khi trời không có gió.
Mùa này sông Quây Sơn lên nước, chuyển màu đục, thác Bản Giốc đổ mạnh nhất. Cũng là mùa của những rủi ro tự nhiên: lũ, sạt lở, đá lăn ở các taluy đường đèo. Lũ và sạt lở được nói kỹ ở bài riêng trong mục này; điều cần nhớ là trước mỗi chuyến đi mùa mưa, hãy xem dự báo và thông báo của địa phương.
Mùa thu: trời trong, lúa chín và mùa đẹp nhất trong năm
Tháng 9 và tháng 10 thường được người trong vùng và khách đến coi là thời điểm dễ chịu nhất. Mưa thưa dần, trời trong hơn, nắng vàng mà không gắt; ban ngày ấm, ban đêm se lạnh. Ruộng lúa trong các thung lũng chín vàng, tương phản với núi đá xám và nước sông đã bắt đầu trong trở lại.
Đây cũng là mùa thu hoạch của nhiều nông sản trong vùng, trong đó có hạt dẻ. Người trong bản bận rộn với gặt hái, phơi thóc, nên các con đường liên thôn đông người và trâu bò hơn ngày thường.
Cuối tháng 10, những đợt gió mùa đông bắc đầu tiên có thể đã về, báo hiệu một vòng mùa mới. Sự chuyển mùa ở vùng núi diễn ra rõ hơn đồng bằng: một đêm có gió là sáng hôm sau trời đã khác hẳn.
Với người muốn chụp ảnh hay đi bộ ngắm cảnh, những buổi sáng mùa thu sau một đêm trời quang thường có sương mỏng nằm trong thung lũng, núi đá nhô lên trên lớp sương; đến gần trưa sương tan, trời xanh và trong hơn hẳn mùa hè.
Mỗi xã một kiểu thời tiết nhỏ
Bảy xã của vùng Trùng Khánh không chung một thời tiết hoàn toàn. Dải ven sông Quây Sơn, gồm phần lớn xã Đình Phong và xã Đàm Thủy, có độ ẩm cao hơn, sương mù sáng sớm dày hơn, mùa đông ở đáy thung lũng lạnh ẩm. Phần Trà Lĩnh cũ, nay là các xã Trà Lĩnh, Quang Hán, Quang Trung, nằm cao hơn, gió nhiều hơn, mùa đông lạnh khô và có nguy cơ sương muối cao hơn.
Ngay trong một xã, hướng sườn núi cũng tạo khác biệt. Sườn đón nắng buổi sáng ấm nhanh, sương tan sớm; sườn khuất nắng giữ lạnh và ẩm lâu, rêu mọc nhiều trên đá. Người trong bản biết rõ thửa ruộng nào hay bị sương muối, góc vườn nào cây ra hoa sớm, và họ bố trí cây trồng theo những hiểu biết ấy.
Vì vậy, khi đọc dự báo thời tiết cho tỉnh Cao Bằng, hãy hiểu đó là mức chung. Thực tế ở một bản trên cao hay một lũng kín có thể lạnh hơn, ẩm hơn hoặc mưa sớm hơn vài giờ so với số liệu ở trạm đo.
Lịch thời tiết đại ý theo tháng
Bảng dưới mô tả kiểu thời tiết thường gặp, dựa trên đặc điểm chung của vùng núi đông bắc. Mỗi năm có thể lệch, nhất là thời điểm bắt đầu và kết thúc mùa mưa:
| Tháng | Kiểu thời tiết thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| 11 – 2 | Lạnh, khô, sương mù sáng, có đợt rét đậm | Đợt mạnh có sương muối ở vùng cao |
| 2 – 4 | Nồm ẩm, mưa phùn, âm u | Rét muộn có thể quay lại |
| 5 – 8 | Nóng ẩm, mưa rào, dông | Nước sông lớn, nguy cơ lũ, sạt lở |
| 9 – 10 | Trời trong, nắng nhẹ, mát dần | Lúa chín, mưa thưa dần |
Khi cần số liệu chính xác về nhiệt độ hay lượng mưa của từng năm, nên tra số liệu của cơ quan khí tượng thủy văn, vì số liệu trên mạng thường là trung bình nhiều năm của trạm ở trung tâm tỉnh, không phản ánh đúng từng thung lũng.
Như nhiều vùng núi phía bắc, Trùng Khánh có những năm thời tiết lệch hẳn khỏi nếp chung: mùa đông có đợt rét hại kéo dài làm chết lúa mạ, gia súc; mùa hè có những trận mưa lớn bất thường gây lũ, sạt lở; có năm mùa khô kéo dài làm nhiều bản thiếu nước. Những năm như vậy để lại dấu trong trí nhớ người dân, thường được gọi theo năm xảy ra.
Khi tìm hiểu, bạn nên dựa vào thông tin của cơ quan khí tượng và chính quyền địa phương, tránh dựa vào tin truyền tay về "kỷ lục" chưa kiểm chứng. Với người làm nông, theo dõi bản tin dự báo dài hạn và cảnh báo rét hại, mưa lớn giúp chủ động lịch gieo trồng và che chắn chuồng trại.
Những điều người mới đến hay bất ngờ
Điều thứ nhất là biên độ nhiệt trong ngày. Một ngày tháng 11 có thể nắng ấm lúc trưa nhưng lạnh rõ sau khi mặt trời khuất núi, vì thung lũng tắt nắng sớm hơn đồng bằng. Mặc theo nhiều lớp, cởi ra mặc vào được, là cách người địa phương vẫn làm, kể cả với trẻ nhỏ đi học buổi sớm.
Điều thứ hai là sương mù. Sáng mùa đông, có khi đứng giữa thị trấn chỉ nhìn được vài chục mét, đến khoảng chín, mười giờ mới thấy núi. Ai lần đầu chạy xe trên đường đèo vào giờ ấy thường bất ngờ vì tầm nhìn giảm đột ngột khi vượt qua một yên ngựa giữa hai thung lũng.
Điều thứ ba là thời tiết đổi nhanh theo độ cao. Từ đáy thung lũng lên một bản trên cao chỉ vài cây số, trời có thể chuyển từ nắng sang mây mù, từ khô sang mưa phùn. Khi đi lên vùng cao như phía Trà Lĩnh cũ, nên mang thêm áo dù dưới thung lũng đang ấm.
Câu hỏi thường gặp
Trùng Khánh có tuyết không?
Tuyết rất hiếm ở vùng này. Những đợt rét đậm, rét hại mạnh có thể gây sương muối và băng giá ở các bản và đỉnh núi cao, nhưng tuyết rơi thực sự chỉ xảy ra trong những đợt lạnh đặc biệt và không phải năm nào cũng có.
Tháng nào ở Trùng Khánh lạnh nhất?
Thường là tháng 12 và tháng 1, khi các đợt không khí lạnh mạnh tràn về. Ban đêm và sáng sớm lạnh nhất, nhất là ở đáy thung lũng và các bản trên cao. Nên xem dự báo cho tỉnh Cao Bằng trước khi đi để chuẩn bị đồ ấm phù hợp.
Mùa mưa ở Trùng Khánh kéo dài bao lâu?
Thường từ khoảng tháng 5 đến tháng 9, mưa nhiều nhất trong khoảng tháng 6 đến tháng 8. Mưa chủ yếu là mưa rào và dông, có những đợt kéo dài nhiều ngày. Thời điểm bắt đầu và kết thúc có thể lệch tuỳ năm.
Vì sao Trùng Khánh lạnh hơn thành phố Cao Bằng?
Nhiều khu dân cư ở Trùng Khánh nằm cao hơn, lại ở sâu về phía đông bắc và trong những thung lũng kín giữa núi đá, nơi khí lạnh đọng về đêm. Mức chênh cụ thể thay đổi theo từng nơi và từng đợt rét.
Nên mang gì khi lên Trùng Khánh vào mùa đông?
Nên mang áo giữ nhiệt, áo khoác chắn gió, mũ len, tất ấm và giày đế bám. Mặc nhiều lớp để có thể cởi ra khi trưa nắng và mặc lại khi chiều xuống. Người có bệnh tim mạch, hô hấp nên hỏi ý kiến bác sĩ trước chuyến đi vào đợt rét.