Sông Quây Sơn là dòng sông chính của vùng Trùng Khánh: chảy vào địa phận Việt Nam ở vùng Ngọc Côn, men theo các thung lũng của Ngọc Khê, Phong Nậm, Đình Phong, Chí Viễn, Đàm Thủy, rồi đổ xuống thác Bản Giốc. Theo cách chia xã sau 1/7/2025, sông chảy qua xã Đình Phong và xã Đàm Thủy. Một số đoạn sông là ranh giới tự nhiên giữa hai nước.
Nước sông xanh trong vào mùa khô, đục màu phù sa vào mùa mưa, và chính lưu lượng của nó quyết định dáng thác Bản Giốc từng tháng. Bài này nói về dòng sông ở góc tự nhiên: nguồn nước, đường chảy, màu nước, sinh vật, và cách người Tày ven sông sống cùng nó qua nhiều đời.
Dòng chảy: từ thượng nguồn đến thác
Sông Quây Sơn bắt nguồn từ vùng núi phía bắc biên giới, chảy vào địa phận Việt Nam ở khu vực Ngọc Côn, nơi có địa danh Pò Peo. Từ đây, dòng sông uốn lượn qua những thung lũng hẹp kẹp giữa các dãy núi đá vôi. Hai bên bờ là những dải ruộng hẹp, bản làng nằm ở chân núi, sát mép nước.
Trên đường đi, sông nhận thêm nước từ nhiều khe suối và mạch ngầm chảy ra từ chân núi đá. Đây là đặc điểm của sông vùng karst: phần lớn nước bổ sung không đến từ suối lộ thiên dài, mà từ các mạch nước ngầm đi xuyên trong lòng núi rồi trồi lên ở chân vách đá.
Đến vùng Đàm Thủy, lòng sông mở rộng hơn, chảy chậm qua những vực nước sâu rồi đổ xuống các bậc đá vôi, tạo thành thác Bản Giốc. Sau thác, theo các tài liệu địa lý, dòng sông tiếp tục chảy về phía bên kia biên giới. Như vậy đoạn sông trong địa phận Việt Nam chỉ là một phần của cả dòng chảy, nhưng là phần gắn chặt nhất với đời sống người Trùng Khánh.
Màu nước theo mùa: xanh ngọc và đục đỏ
Vào mùa khô, khoảng từ tháng 11 đến tháng 4, nước sông Quây Sơn xanh trong, có đoạn ngả màu ngọc bích. Màu này đến từ hai thứ: nước chảy qua vùng đá vôi chứa nhiều khoáng chất hoà tan, ít phù sa lơ lửng; và đáy sông nông có rong, đá, phản chiếu ánh sáng thành màu xanh lục.
Mùa mưa thì khác hẳn. Mưa lớn rửa trôi đất trên nương, ruộng và sườn đồi xuống sông, nước chuyển sang màu đục, có khi vàng đỏ như nước phù sa. Dòng chảy mạnh lên, mặt nước dâng cao, có khi tràn vào ruộng ven sông. Cùng một khúc sông, người ta có thể thấy hai bộ mặt khác nhau hoàn toàn chỉ cách nhau vài tháng.
Người dân ven sông đọc màu nước như đọc thời tiết. Nước bắt đầu đục sau một đêm mưa trên thượng nguồn là dấu hiệu nước sắp lên, cần chuyển trâu bò khỏi bãi ven sông, kéo thuyền, bè lên cao. Màu nước trong trở lại sau mùa mưa báo hiệu mùa cá, mùa đi bè và mùa khô bắt đầu.
Cọn nước và cối giã gạo: sức nước trong đời sống người Tày
Ở một số bản ven sông Quây Sơn, người Tày vẫn dùng những chiếc cọn nước bằng tre, gỗ để đưa nước từ sông lên ruộng cao hơn mặt nước. Cọn là bánh xe lớn có gắn ống tre nghiêng; dòng nước đẩy bánh xe quay, mỗi ống tre múc nước ở dưới rồi đổ vào máng khi lên tới đỉnh. Cả hệ thống không cần điện, không cần nhiên liệu, chỉ cần dòng chảy đủ mạnh.
Một số nơi còn dùng sức nước để giã gạo: nước chảy vào một máng gắn ở đầu chiếc chày dài, khi máng đầy thì nặng, chày bật lên, nước đổ đi thì chày rơi xuống cối. Tiếng chày nước đều đặn ngày đêm từng là âm thanh quen thuộc của những bản ven sông, ven suối vùng Cao Bằng.
Những công cụ này là một kiểu hiểu biết về dòng chảy được tích luỹ qua nhiều thế hệ: chọn chỗ đặt cọn ở nơi nước xiết vừa phải, làm đập nhỏ bằng đá để dồn nước, sửa lại sau mỗi mùa lũ. Ngày nay máy bơm và máy xát đã thay thế phần lớn, nhưng một số cọn vẫn được giữ, vừa để dùng, vừa như một phần cảnh quan của dòng sông.
Sinh vật sông và những vực nước sâu
Sông Quây Sơn có nhiều đoạn vực sâu xen giữa những đoạn nước nông chảy xiết qua ghềnh đá. Kiểu lòng sông này tạo nơi ở cho nhiều loài cá sông, cá suối, tôm, ốc, cùng các loài sống bám đá. Người dân ven sông vẫn đánh bắt nhỏ bằng lưới, chài, đơm đó theo mùa, chủ yếu để ăn trong nhà.
Nhiều người già kể rằng cá sông ngày trước nhiều và to hơn bây giờ. Không có số liệu điều tra để so sánh chính xác, nhưng những thay đổi như đánh bắt bằng phương tiện huỷ diệt ở một số nơi, rác thải và việc mất cây ven bờ đều là những nguyên nhân thường được nhắc tới ở các dòng sông vùng núi. Giữ những vực sâu yên tĩnh là giữ chỗ cá sinh sản.
Hai bên bờ, thảm thực vật ven sông gồm tre, các loài cây ưa ẩm, cỏ bãi bồi. Những dải cây này giữ đất bờ, làm chậm dòng nước khi lũ lên và tạo bóng mát cho mặt nước. Ở những nơi cây ven bờ bị chặt để mở rộng ruộng, bờ sông dễ sạt hơn sau mỗi mùa mưa.
Tên các loài cá, cách đánh bắt và các món ăn từ sông thuộc mục ẩm thực trên trang này. Ở góc tự nhiên, điều đáng nhớ là một dòng sông vùng karst nhạy cảm với ô nhiễm: rác, hoá chất nông nghiệp đổ xuống khe đá có thể theo mạch ngầm ra sông rất nhanh, vì nước ngầm trong đá vôi chảy qua khe nứt chứ không được lọc kỹ qua nhiều lớp đất.
Dòng sông và cánh đồng hai bên bờ
Hầu hết những cánh đồng lúa đẹp nhất vùng Trùng Khánh nằm dọc sông Quây Sơn. Đất ở đây là đất bồi do sông mang tới qua nhiều mùa lũ, giữ nước tốt, lại có nguồn tưới quanh năm từ sông và mạch ngầm. Mỗi khúc sông uốn rộng ra là một dải ruộng, và bản làng mọc lên ở rìa dải ruộng ấy, sát chân núi để không chiếm đất cấy.
Nhịp mùa vụ của các bản ven sông bám theo nhịp nước. Mùa mưa nước lên, ruộng được tưới đẫm, lúa xanh tốt; thỉnh thoảng một trận lũ lớn làm ngập hoặc vùi cát một phần ruộng, người dân lại phải dọn và đắp bờ. Mùa khô nước rút, người ta tranh thủ tu sửa mương, đập nhỏ, cọn nước cho vụ sau.
Hình ảnh lúa chín vàng hai bên sông Quây Sơn vào tháng 9, tháng 10 vì thế không chỉ là cảnh đẹp chụp ảnh. Đó là kết quả của cả một hệ thống sống dựa vào dòng sông: đất do sông bồi, nước do sông và mạch ngầm cấp, kinh nghiệm canh tác do nhiều thế hệ đúc kết.
Một số đoạn sông là đường biên tự nhiên
Ở vùng Trùng Khánh, có những đoạn sông Quây Sơn là ranh giới tự nhiên giữa hai nước, trong đó có đoạn ở khu vực thác Bản Giốc. Điều này ảnh hưởng tới cách người dân và khách sử dụng dòng sông: không phải đoạn nào cũng được tự do bơi lội, chèo thuyền hay sang bờ bên kia.
Với khách tham quan, nguyên tắc đơn giản là đi theo lối được hướng dẫn, chỉ xuống nước ở nơi có dịch vụ được phép như bè tre ở chân thác, và tuân thủ hướng dẫn của người quản lý tại chỗ. Quy định cụ thể về tham quan vùng biên có ở mục điểm đến trên trang này.
Ở góc tự nhiên, dòng sông không phân biệt hai bờ: lũ trên thượng nguồn ảnh hưởng cả hai phía, rác thả xuống ở đâu cũng trôi về thác. Việc giữ sạch dòng sông vì thế là việc chung của mọi người sống dọc theo nó.
Người dân hai bên bờ từ lâu đã chung một dòng nước, cùng chịu một mùa lũ, cùng nhìn một màu nước thay đổi theo mùa. Ở góc đời sống, dòng sông nối nhiều hơn là chia cắt: nó là nguồn nước, nguồn cá, đường dẫn phù sa cho những cánh đồng ở cả hai phía.
Giữ dòng sông: rừng đầu nguồn, bờ sông và rác
Chất lượng nước và độ ổn định của sông Quây Sơn phụ thuộc nhiều vào lớp phủ trên các sườn núi hai bên. Rừng và cây bụi trên núi đá giữ lại một phần nước mưa, làm chậm dòng chảy xuống lũng, giảm lượng đất bị rửa trôi. Nơi nào sườn bị phát trống để làm nương, mùa mưa nước sông đục nhanh hơn, lũ lên gắt hơn.
Bờ sông là chỗ dễ tổn thương thứ hai. Dải tre và cây ven bờ giữ đất; khi bị chặt hoặc khi bờ bị đào xới, mỗi mùa lũ lại cuốn đi một phần ruộng. Một số bản đã quen trồng lại tre, cây bản địa ven sông và kè đá những đoạn hay sạt, theo kinh nghiệm truyền lại.
Rác là vấn đề mới hơn. Túi nilon, chai nhựa, bao bì nông nghiệp theo các khe suối xuống sông, dồn về những đoạn nước quẩn và chân thác. Việc thu gom rác ở các bản ven sông và ở khu tham quan là một phần quan trọng để dòng sông giữ được màu nước xanh mà nhiều người tìm đến.
Những điều nên biết khi ở gần sông Quây Sơn
Nước lên nhanh sau mưa ở thượng nguồn. Có khi tại chỗ trời không mưa nhưng nước vẫn dâng vì mưa lớn ở phía trên. Đang ở bãi ven sông mà thấy nước đục dần, có rác trôi, hãy lên chỗ cao ngay.
Vực sâu nằm sát đoạn nông. Mặt nước trong làm người ta tưởng nông. Thực tế có những chỗ đáy tụt sâu đột ngột, nước xoáy ngầm. Không tắm sông ở nơi không quen, nhất là trẻ em.
Đá ven bờ rất trơn. Đá vôi phủ rong rêu, mùa nào cũng trơn. Đi giày đế bám, không chạy nhảy trên đá sát mép nước để chụp ảnh. Mang theo đồ khô thay khi đi cùng trẻ nhỏ.
Tôn trọng ruộng và cọn của người dân. Lối xuống sông nhiều khi đi qua bờ ruộng, cạnh cọn nước của một gia đình. Hỏi trước khi đi qua, không giẫm lên lúa, không đứng lên máng dẫn nước.
Không xả rác, không đổ hoá chất. Vỏ chai, túi nilon, bao thuốc trừ sâu đều trôi về thác. Người dân ven sông thường nhắc nhau thu gom bao bì thuốc bảo vệ thực vật, không vứt xuống khe suối.
Câu hỏi thường gặp
Sông Quây Sơn dài bao nhiêu?
Các tài liệu đưa ra những con số khác nhau tuỳ cách tính đoạn trong nước hay cả dòng sông, nên trang này không nêu một con số cụ thể. Điều chắc chắn là đoạn chảy qua Việt Nam đi qua vùng xã Đình Phong và xã Đàm Thủy trước khi đổ xuống thác Bản Giốc.
Vì sao nước sông Quây Sơn có màu xanh?
Vào mùa khô, nước chảy qua vùng đá vôi chứa nhiều khoáng hoà tan nhưng ít phù sa lơ lửng, đáy nông có rong và đá phản chiếu ánh sáng, nên nước có màu xanh trong. Mùa mưa, đất bị rửa trôi làm nước đục và chuyển màu vàng đỏ.
Có thể tắm sông Quây Sơn không?
Không nên tắm ở những nơi không quen. Lòng sông có vực sâu đột ngột, nước xoáy, đá trơn, và nước có thể lên nhanh sau mưa ở thượng nguồn. Một số đoạn sông là đường biên nên có quy định riêng. Hãy làm theo hướng dẫn của người quản lý tại chỗ.
Cọn nước trên sông Quây Sơn còn không?
Ở một số bản ven sông vẫn còn cọn nước bằng tre, gỗ, dù máy bơm đã thay thế phần lớn. Cọn thường đẹp nhất vào mùa nước vừa phải, khi bánh xe quay đều. Khi muốn xem gần, nên hỏi ý chủ ruộng và không trèo lên khung cọn.
Sông Quây Sơn có lũ không?
Có. Mùa mưa, nhất là từ tháng 6 đến tháng 8, nước sông có thể lên nhanh, đục và chảy xiết, có khi tràn ruộng ven sông. Thông tin về lũ được trình bày kỹ ở bài riêng về lũ và lũ quét trong mục này.