Then là một loại hình diễn xướng tổng hợp của người Tày, Nùng (và người Thái ở một số nơi): lời hát kể chuyện có vần, cây đàn tính dẫn nhịp, chùm xóc nhạc rung theo, có lúc kèm múa — vốn gắn với các lễ của gia đình và cộng đồng như cầu an, cầu mùa, mừng thọ, mừng nhà mới. Năm 2019, "Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam" được UNESCO ghi danh là Di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại, và Cao Bằng là một trong những địa phương có Then phong phú nhất.
Ở Trùng Khánh, Then vẫn sống ở hai dạng: Then trong lễ của gia đình, do người làm Then thực hiện theo lệ, và Then văn nghệ do các câu lạc bộ, đội văn nghệ biểu diễn. Bài này giúp bạn phân biệt hai dạng ấy, hiểu cấu trúc lời Then, cây đàn tính, và biết cách cư xử khi được mời đến dự một buổi Then.
Then là gì — một cách hiểu gọn
Trong cách hiểu dân gian của người Tày – Nùng, người làm Then là người đứng giữa cộng đồng và thế giới tổ tiên, thần linh trong tín ngưỡng dân gian. Lời Then kể một hành trình dài: đoàn quân Then lên đường, qua sông, qua núi, qua chợ, dâng lễ, xin điều lành cho gia chủ rồi trở về. Mỗi chặng là một đoạn hát với giai điệu và tiết tấu riêng. Nghe kỹ, bạn sẽ thấy trong lời Then có cả địa lý, nghề nông, phong tục, lời răn dạy con cháu, những câu chuyện tình.
Bài này không bàn về đức tin hay giáo lý, mà nhìn Then như một kho văn hoá: văn học truyền miệng, âm nhạc, múa, mỹ thuật (trang phục, đồ lễ cắt giấy), và một cách cộng đồng gắn kết khi có việc vui, việc lo. Đó cũng là góc nhìn của hồ sơ di sản được ghi danh.
Người làm Then thường được học qua thầy, qua dòng họ, mất nhiều năm. Trong cộng đồng, có người làm Then là nữ, có người là nam; danh xưng và lệ của từng vùng có khác. Ở vùng Nùng, ngoài Then còn có các hình thức tương tự với tên gọi riêng.
Với người ngoài, điều dễ gây bối rối là Then vừa có phần lễ vừa có phần vui. Một buổi Then dài có lúc trang nghiêm, có lúc cả nhà cười rộ vì một câu hát tếu, có lúc mọi người ăn uống, chuyện trò. Đó là nhịp bình thường của Then, không phải sự thiếu nghiêm túc.
Cây đàn tính: cấu tạo và âm thanh
Đàn tính (người Tày gọi "tính tẩu", nghĩa nôm là đàn quả bầu) là nhạc cụ gắn liền với Then. Một cây đàn tính thường có:
- Bầu đàn làm từ vỏ quả bầu khô, cắt một phần, mặt bịt bằng tấm gỗ mỏng; bầu càng tròn, vỏ càng dày đều thì tiếng càng ấm.
- Cần đàn dài, thường bằng gỗ nhẹ, không có phím; người chơi bấm theo thói tay và tai nghe.
- Dây đàn có hai hoặc ba dây — xưa bằng tơ, nay nhiều người dùng dây cước. Đàn hai dây và ba dây cho âm sắc hơi khác nhau.
- Đầu đàn có trục lên dây, nhiều cây chạm khắc hình đơn giản, có khi buộc tua vải màu.
- Chùm xóc nhạc không phải bộ phận của đàn, nhưng hay đi cùng: người hát cầm hoặc buộc ở chân, rung theo nhịp như phần bộ gõ.
Tiếng đàn tính trầm, đục, hơi rè, không vang chói. Nó đi theo lời hát chứ không lấn lời. Người nghe lần đầu hay thấy "đều đều", nhưng nghe lâu sẽ nhận ra các mô thức tiết tấu thay đổi theo từng chặng trong lời Then.
Làm đàn tính là một nghề thủ công cần kinh nghiệm chọn bầu, chọn gỗ. Ở Cao Bằng có một số người làm đàn được nhiều nơi biết đến; nếu muốn mua một cây làm kỷ niệm, hãy hỏi các câu lạc bộ Then ở địa phương để được chỉ chỗ.
Then trong lễ và Then văn nghệ: phân biệt thế nào
Hai dạng dùng chung một chất liệu nhưng khác mục đích, khác không gian. Nhầm lẫn giữa hai dạng là nguồn gốc của nhiều cách cư xử vụng về.
| Then trong lễ gia đình | Then văn nghệ, sân khấu | |
|---|---|---|
| Ai thực hiện | Người làm Then được cộng đồng thừa nhận | Câu lạc bộ, đội văn nghệ, nghệ nhân |
| Ở đâu | Trong nhà gia chủ, trước bàn thờ | Sân khấu, nhà văn hoá, lễ hội, điểm du lịch |
| Kéo dài | Có thể vài giờ, có khi suốt đêm | Vài phút đến vài chục phút mỗi tiết mục |
| Lời hát | Theo lệ, theo từng chặng của lễ | Rút trích, có khi lời mới ca ngợi quê hương |
| Khách xem | Chỉ khi được gia chủ mời | Tự do, như xem văn nghệ |
Then sân khấu đã giúp nhiều người trẻ biết đàn tính, biết hát, và đưa Then đi xa. Nhưng muốn hiểu Then, bạn nên có lần ngồi nghe một buổi Then trong nhà, với sự đồng ý của gia chủ.
Lời Then: thơ, chuyện và nhịp
Lời Then phần nhiều là thơ bảy chữ hoặc năm chữ, có vần lưng, vần chân, dễ nhớ để truyền miệng. Ngôn ngữ chủ yếu là tiếng Tày, có xen từ Hán – Việt và từ ngữ cổ, nên người trẻ nói tiếng Tày thành thạo cũng không hiểu hết. Nhiều bản lời được chép lại bằng chữ Nôm Tày trong sách của người làm Then.
Nội dung trải rộng: có đoạn tả cảnh chợ đông, cảnh qua sông sâu; có đoạn dặn con cháu hiếu thảo, chăm làm; có đoạn hài hước để cử toạ cười, nhất là vào đêm khuya. Vì vậy Then không chỉ là nghi lễ mà còn là "tờ báo" và "lớp học" của bản làng xưa.
Các nhà nghiên cứu ở Cao Bằng và Hà Nội đã sưu tầm, dịch ra tiếng Việt nhiều bộ lời Then. Nếu bạn muốn đọc, hãy tìm ở thư viện tỉnh hoặc các ấn phẩm của ngành văn hoá, đừng tin các bản chép trôi nổi trên mạng không rõ nguồn.
Khi được mời dự một buổi Then trong nhà
Đến đúng giờ và mang một chút quà nhỏ. Theo lệ chung, khách được mời thường mang chút quà như bánh, rượu, hoa quả. Hỏi người giới thiệu xem nên mang gì cho hợp.
Ngồi chỗ được xếp, không đứng chắn trước bàn thờ. Không gian trước bàn thờ là chỗ của người làm Then và đồ lễ. Khách ngồi quanh, im lặng ở các đoạn trang trọng.
Hỏi trước khi chụp ảnh, quay phim. Có gia đình đồng ý, có nhà không. Kể cả khi được phép, tắt đèn flash và đừng tiến sát người hát.
Không bình phẩm, không cười cợt các đoạn nghi lễ. Có những đoạn hài hước, cả nhà cùng cười — cứ cười theo. Nhưng chế giễu đồ lễ hay động tác là thất lễ.
Ở lại ăn cùng nếu được mời. Sau lễ thường có mâm cơm. Từ chối thẳng thừng có thể làm chủ nhà buồn; ngồi một lúc, ăn vài miếng, uống một chén là đủ lễ.
Then trong một năm của bản
Then trong lễ không có lịch cố định cho cả vùng; nó đi theo việc của từng nhà. Có những dịp hay gặp: đầu năm, sau Tết Nguyên đán, nhiều nhà làm lễ cầu an, cầu mùa; nhà có người cao tuổi làm lễ mừng thọ; nhà mới dựng xong làm lễ mừng nhà mới; nhà có việc lo thì mời Then cầu yên. Vì thế, vào tháng Giêng, tháng Hai âm lịch, đi qua các bản về tối, bạn dễ nghe tiếng đàn tính vọng ra từ một nếp nhà nào đó.
Then văn nghệ thì theo lịch của lễ hội và các ngày lễ lớn: hội xuân, lễ hội Lồng tồng đầu năm, ngày hội văn hoá các dân tộc, các buổi giao lưu giữa các xã. Ở khu trung tâm và quanh thác Bản Giốc, một số dịp đón khách cũng có tiết mục Then – đàn tính.
Nếu bạn sống lâu ở Trùng Khánh, cách tự nhiên nhất để gặp Then là quan hệ tốt với hàng xóm: khi nhà nào có lễ, người ta sẽ rủ. Đừng nhờ người hát Then trong lễ "hát thử một đoạn cho nghe"; với nhiều người, lời Then trong lễ không hát tuỳ tiện ngoài khuôn lễ. Muốn nghe lúc thường, hãy xin nghe các bài Then văn nghệ.
Then hôm nay: giữ, dạy và đổi
Sau khi được ghi danh, Then được chú ý hơn hẳn: các tỉnh mở liên hoan hát Then – đàn tính, đưa Then vào trường học, hỗ trợ các câu lạc bộ, ghi hình các nghệ nhân cao tuổi. Ở Cao Bằng, nhiều xã có đội văn nghệ biết đàn hát Then, và lớp trẻ mang đàn tính lên sân khấu ở trường, ở huyện cũ, ở tỉnh.
Đi kèm là những tranh luận quen thuộc: sân khấu hoá quá đà có làm Then mất gốc không; lời mới ca ngợi quê hương có nên gọi là Then không; điểm du lịch "diễn Then" mỗi tối có làm loại hình này nhạt đi không. Không có câu trả lời chung. Nhiều nghệ nhân cho rằng Then văn nghệ và Then trong lễ có thể sống song song, miễn người trình diễn hiểu và tôn trọng phần gốc.
Điều đáng lo hơn là số người thạo lời Then cổ và chữ Nôm Tày đang ít dần. Mỗi người làm Then cao tuổi mất đi là một kho lời mất theo nếu chưa được ghi lại. Vì vậy các dự án sưu tầm, ghi âm, chép lại bằng chữ quốc ngữ kèm bản dịch có giá trị lâu dài, và con cháu trong nhà có người làm Then cũng là người giữ tốt nhất.
Học hát Then, học đàn tính ở đâu
Nhiều xã ở Cao Bằng, trong đó có các xã vùng Trùng Khánh, có câu lạc bộ hát Then – đàn tính sinh hoạt định kỳ, thường do người cao tuổi hoặc nghệ nhân trong vùng dạy. Trường học ở một số nơi đưa Then vào hoạt động ngoại khoá. Muốn tham gia, bạn có thể hỏi nhà văn hoá xóm, hội phụ nữ, hội người cao tuổi hoặc ủy ban xã.
Người mới học thường bắt đầu với các bài Then văn nghệ ngắn, tập giữ nhịp đàn tính cho chắc trước, rồi mới học lời dài. Học tiếng Tày song song sẽ giúp hát đúng dấu, đúng giọng. Vài tháng chăm tập có thể đàn hát được bài đơn giản; còn hiểu được Then trong lễ thì là chuyện nhiều năm.
Một điều nên nhớ: người làm Then trong lễ là vai trò cộng đồng thừa nhận theo lệ riêng, không phải ai học hát cũng trở thành. Học Then văn nghệ là học một loại hình nghệ thuật dân gian, và chính những lớp học như vậy đang giúp di sản sống tiếp ở thế hệ trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Then được UNESCO ghi danh năm nào?
Năm 2019, "Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam" được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Hồ sơ gồm nhiều tỉnh miền núi phía Bắc, trong đó có Cao Bằng.
Khách du lịch có thể nghe hát Then ở Trùng Khánh không?
Có thể, qua các tiết mục văn nghệ ở lễ hội, ở một số điểm du lịch cộng đồng, hoặc khi homestay mời đội văn nghệ bản. Nghe Then trong lễ của gia đình thì chỉ khi được gia chủ mời, không nên tìm đến như đi xem diễn.
Đàn tính hai dây và ba dây khác nhau thế nào?
Cả hai đều dùng cho Then. Đàn ba dây cho âm dày hơn, nhiều vùng ưa dùng; đàn hai dây gọn, âm mộc. Người chơi quen loại nào dùng loại đó, không có loại nào đúng hơn. Khi mua, hãy nhờ người biết đàn thử tiếng.
Có cần biết tiếng Tày mới học hát Then được không?
Không bắt buộc với Then văn nghệ, vì nhiều bài có lời Việt hoặc song ngữ. Nhưng muốn hát đúng giọng và hiểu lời Then cổ thì cần học tiếng Tày. Nhiều lớp dạy hai thứ song song.
Then và hát Sli, hát lượn có phải là một?
Không. Lượn của người Tày và Sli của người Nùng là các lối hát giao duyên, đối đáp, thường không dùng đàn. Then gắn với đàn tính, xóc nhạc và có gốc từ lễ. Ba loại hình cùng sống trong một cộng đồng nên hay được nhắc cùng nhau.
Mua đàn tính làm kỷ niệm cần để ý gì?
Chọn cây có bầu tròn, vỏ không nứt, mặt đàn phẳng, dây lên được tiếng ổn định. Đàn bán ở quầy lưu niệm nhiều khi chỉ để trang trí. Muốn đàn chơi được, hãy hỏi câu lạc bộ Then hoặc người chơi lâu năm chỉ chỗ.