Lồng tồng (người Tày – Nùng gọi là "lồng tồng" hay "lồng thổng", nghĩa là xuống đồng) là lễ hội đầu năm cầu mùa màng tốt tươi, người yên vật thịnh, tổ chức trong tháng Giêng âm lịch, sau Tết Nguyên đán. Lễ gồm phần lễ cúng cầu mùa trên một bãi ruộng hay bãi đất rộng của bản, và phần hội với các trò chơi dân gian, nổi bật nhất là tung còn qua vòng tròn trên đỉnh cây nêu.
Ở vùng Trùng Khánh, nhiều xã cũ có lễ Lồng tồng riêng, ngày tổ chức mỗi nơi một khác và có thể thay đổi theo từng năm tuỳ ban tổ chức. Bài này tả lễ theo nét chung của người Tày – Nùng Cao Bằng: ý nghĩa, trình tự, các trò chơi, và những điều khách nên biết khi đến xem.
Ý nghĩa: mở đầu một năm làm ruộng
Với cư dân trồng lúa nước, tháng Giêng là khoảng nghỉ giữa vụ: ruộng đã cày ải, chưa đến lúc gieo mạ. Lồng tồng chọn đúng lúc này để làm lễ cầu mùa và để cả cộng đồng gặp nhau sau Tết. Lễ là lời hứa với ruộng đồng rằng một năm lao động mới bắt đầu; hội là dịp vui chung trước khi ai về nhà nấy với việc đồng áng.
Lồng tồng còn là ngày của các bản làng. Người các xóm kéo đến, gặp họ hàng, bạn bè ở xóm khác; trai gái nhìn nhau qua những lượt tung còn; người già ngồi xem, bình luận đội nào ném giỏi. Trước khi có lễ hội do chính quyền tổ chức, mỗi bản, mỗi vùng tự lo lễ của mình, theo lệ và theo ông chủ lễ được dân bản tín nhiệm.
Ngày nay ở nhiều nơi, Lồng tồng được tổ chức quy mô xã, có thêm phần văn nghệ, thi đấu thể thao, gian hàng nông sản. Phần lễ cầu mùa vẫn được giữ, thường đặt ở đầu buổi.
Một điểm cần biết: ở nhiều nơi trong vùng, chủ lễ không phải là cán bộ hay người nhiều tiền, mà là người cao tuổi am hiểu lệ, được dân bản tín nhiệm. Vai trò ấy được truyền theo uy tín chứ không theo chức vụ. Hiểu điều này giúp khách và cả cán bộ mới về tránh những cử chỉ vô ý như mời người khác lên thay chủ lễ, hay xếp chỗ khách mời lấn trước mâm lễ của dân bản.
Trình tự một buổi Lồng tồng
Trình tự chung ở các nơi trong vùng Cao Bằng, có thể khác chi tiết tuỳ bản, tuỳ năm:
- Chuẩn bị: dân bản dọn bãi ruộng hoặc bãi đất rộng, dựng cây nêu (cây còn) bằng tre hoặc gỗ cao, trên đỉnh gắn một vòng tròn; các gia đình chuẩn bị mâm lễ.
- Rước lễ: các gia đình hoặc đại diện các xóm mang mâm lễ ra bãi — thường có xôi nhiều màu, gà, thịt, bánh, rượu, hoa quả.
- Phần lễ: người chủ lễ khấn cầu mùa màng tốt, mưa thuận gió hoà, người và gia súc khoẻ mạnh; ở nhiều nơi có hát Then cầu mùa.
- Cày đường cày đầu năm: ở một số nơi, sau lễ có nghi thức cày mấy đường cày đầu tiên trên ruộng như mở mùa.
- Khai hội: lượt tung còn đầu tiên; người ta tin ai ném còn trúng vòng đầu tiên là điềm lành cho cả bản.
- Phần hội: các trò chơi kéo dài đến chiều, xen văn nghệ, hát Sli, lượn, giao lưu giữa các xóm.
- Thụ lộc: mâm lễ được chia cho mọi người cùng ăn, như lời chúc chung cho một năm đầy đủ.
Nếu bạn đến xem, phần lễ thường diễn ra vào buổi sáng, khá sớm. Đến muộn giữa trưa có khi chỉ còn phần hội.
Các trò chơi trong hội
Tung còn (ném còn). Quả còn là quả cầu vải khâu nhiều múi màu, bên trong nhồi hạt hoặc thóc, có tua vải dài. Người chơi cầm tua quay vài vòng rồi tung lên, phải lọt qua vòng tròn trên đỉnh cây nêu. Vòng thường được dán giấy; còn trúng làm thủng giấy là thắng. Trò này vừa là thi tài vừa là dịp trai gái tung còn cho nhau ở bãi đất bên cạnh.
Kéo co. Hai đội các xóm hoặc nam – nữ; ở một số nơi kéo bằng dây song, dây mây. Người xem đứng hai bên hò reo, rất đông vui.
Đánh quay (con quay, cù). Con quay gỗ cứng, quấn dây rồi giật cho quay; trò thi là dùng con quay của mình bổ vào con quay đối phương đang quay để hạ nó, hoặc thi quay lâu.
Đánh yến (đá cầu bằng tay). Quả yến làm bằng lông gà cắm vào đế, người chơi dùng bàn tay hoặc vợt gỗ đánh qua lại cho không rơi xuống đất.
Đẩy gậy, bắn nỏ, đi cà kheo. Các trò thi sức và khéo, tuỳ nơi có hoặc không. Nay nhiều xã thêm bóng chuyền, bóng đá, kéo co và các môn thể thao cho thanh niên.
Mâm lễ Lồng tồng: mỗi món một lời chúc
Mâm lễ của các gia đình mang ra bãi Lồng tồng là thứ người đến xem lần đầu hay chú ý nhất. Thường có xôi nhiều màu (đỏ, tím, vàng, xanh, trắng) nhuộm bằng lá và củ trong vườn, gà luộc nguyên con, thịt lợn, bánh gói lá, rượu và hoa quả. Một số nơi bày thêm các loại hạt giống, nông cụ nhỏ như lời cầu cho mùa vụ. Xôi nhiều màu được giải thích theo nhiều cách, phổ biến nhất là mong một năm đủ đầy, nhiều sắc như cánh đồng mùa chín.
Các mâm lễ được xếp thành hàng trước nơi làm lễ. Mỗi gia đình, mỗi xóm bày mâm của mình, nên có cả một dãy mâm dài, nhìn từ xa rất đẹp. Đây cũng là lúc các bà, các chị trong bản ngầm so tay nghề với nhau: xôi nhà ai màu tươi, dẻo; bánh nhà ai gói khéo; gà nhà ai luộc vàng óng.
Sau phần lễ, mâm được hạ xuống để mọi người thụ lộc. Khách được mời ăn là dấu hiệu bản làng đón nhận mình. Chi tiết cách làm xôi nhiều màu và các món bánh, bạn có thể xem trong mục ẩm thực của trang.
Quả còn: đồ chơi nhỏ, nhiều ý nghĩa
Quả còn thường do phụ nữ khâu trong những ngày giáp Tết. Vải nhiều màu cắt thành múi, khâu lại thành quả tròn cỡ nắm tay, nhồi hạt bông, thóc hoặc cát cho vừa nặng, đuôi là dải vải dài để cầm quăng. Nhiều quả còn khâu rất khéo, mép đều, màu phối đẹp, được người ta mang tặng.
Trong hội, ném quả còn qua lại giữa hai nhóm trai gái là một kiểu làm quen. Bắt được còn của người kia ném sang, có nơi có lệ phải đáp lại một vật nhỏ hoặc một câu hát. Lối chơi này không ồn ào, nhưng là lý do nhiều người già nhắc Lồng tồng với nụ cười.
Ngày nay quả còn còn được bán làm đồ lưu niệm. Nếu mua, bạn nên mua của người tự khâu tại chỗ, vừa có món đồ thật, vừa giúp người giữ nghề khâu quả còn có thêm thu nhập.
Trẻ con trong bản thường tập ném còn từ nhỏ bằng những quả còn cũ, quăng qua các cành cây thấp. Đến tuổi thanh niên, nhiều em ném rất chuẩn, và lượt ném trúng vòng ở hội trở thành chuyện được nhắc cả năm.
Lồng tồng và nhịp mùa vụ ở Trùng Khánh
Ở vùng Trùng Khánh, ruộng lúa nước tập trung ở các thung lũng dọc sông Quây Sơn, các cánh đồng quanh trung tâm xã Trùng Khánh, quanh Trà Lĩnh, Quang Hán và những thung lũng nhỏ giữa núi đá. Ở vùng cao hơn, ngô và đỗ trên nương là chính. Vì vậy hội Lồng tồng ở các xóm có ruộng nước thường được làm chu đáo hơn, có nghi thức cày ruộng đầu năm; ở xóm nương ngô, lễ nhỏ hơn, gắn với lời cầu cho cây ngô, cây đỗ.
Lồng tồng diễn ra lúc trời còn lạnh, ruộng còn trơ gốc rạ, nhiều chân ruộng còn để ải từ cuối năm trước. Vài tuần sau hội, khi tiết trời ấm dần, người ta bắt đầu làm mạ, bừa ruộng, chuẩn bị cho vụ lúa chính. Lễ vì thế như một mốc báo: Tết đã hết, mùa đã tới.
Ngày nay, cơ cấu cây trồng đã đổi nhiều: có nơi trồng thêm dẻ, thêm cây ăn quả, có hộ bỏ ruộng đi làm xa. Nhưng Lồng tồng không mất đi, vì nó đã vượt khỏi ý nghĩa mùa vụ đơn thuần để thành ngày hội chung của cộng đồng, ngày mà người trong bản và người đi xa về đều muốn có mặt.
Đi xem Lồng tồng: nên biết gì
Ngày tổ chức Lồng tồng ở mỗi xã không cố định theo dương lịch, và từ sau sáp nhập xã năm 2025, việc gom lễ của nhiều xã cũ hay giữ riêng từng nơi do địa phương quyết. Cách chắc nhất là hỏi ủy ban xã, nhà văn hoá xóm hoặc chủ homestay khoảng một hai tuần trước, và hỏi lại vài hôm trước khi đi.
Tháng Giêng ở Trùng Khánh còn lạnh, sáng sớm có sương mù dày, có năm mưa phùn. Mang áo ấm, giày đi được trên ruộng đất ướt. Bãi hội là ruộng, nên tránh mang xe đạp điện, xe máy vào sâu; gửi xe ở chỗ người địa phương chỉ.
Khách được chào đón tham gia trò chơi, nhất là tung còn và kéo co. Phần lễ thì nên đứng xem lặng lẽ, không chen lên trước mâm lễ, không tự ý chạm vào đồ lễ, hỏi trước khi chụp gần. Khi thụ lộc, nếu được mời thì ăn một chút, cảm ơn chủ nhà — đó là phép lịch sự đơn giản nhất.
Lồng tồng hôm nay: giữ gì, đổi gì
So với ngày xưa, Lồng tồng ngày nay đông hơn, có loa đài, có sân khấu, có gian hàng; người đến không chỉ là dân bản mà cả khách từ thị trấn, từ tỉnh, khách du lịch. Có người tiếc không khí thân mật của lễ bản xưa; có người mừng vì lễ hội được chú ý, có kinh phí, lớp trẻ biết đến.
Điều được nhiều người trong vùng đồng thuận là giữ phần lễ đúng lệ, để người chủ lễ và các cụ trong bản quyết; giữ các trò chơi dân gian làm phần chính của hội; không để hàng quán, trò chơi thương mại lấn bãi lễ. Những nơi giữ được cân bằng ấy thường có lễ hội vừa vui vừa có hồn.
Với người làm việc ở địa phương — cán bộ văn hoá, giáo viên, người làm du lịch — Lồng tồng là dịp tốt để hiểu cộng đồng: ai được tín nhiệm làm chủ lễ, xóm nào khéo tay khâu còn, đội nào kéo co giỏi. Những điều ấy không có trong văn bản, chỉ có ở bãi hội.
Câu hỏi thường gặp
Lễ hội Lồng tồng ở Trùng Khánh diễn ra vào ngày nào?
Thường trong tháng Giêng âm lịch, sau Tết Nguyên đán, nhưng ngày cụ thể khác nhau giữa các xã và có thể thay đổi theo năm. Hãy hỏi ủy ban xã hoặc người địa phương trước chuyến đi; đừng dựa vào ngày của năm trước.
Khách có được tham gia tung còn không?
Thường là được, nhất là ở phần chơi tự do. Hãy xem người địa phương chơi trước để biết cách cầm tua, quay và tung. Phần thi chính thức giữa các xóm thì có thể chỉ dành cho đội của xã.
Có cần mang lễ vật khi đi xem Lồng tồng không?
Khách tham quan không phải mang lễ. Mâm lễ do các gia đình, các xóm chuẩn bị theo lệ. Nếu bạn được một gia đình mời đi cùng, có thể hỏi họ xem có nên góp chút gì không.
Lồng tồng có phải chỉ của người Tày không?
Không. Lễ xuống đồng có ở cả người Tày và người Nùng, cùng nhiều cư dân trồng lúa nước khác ở miền núi phía Bắc, mỗi nơi một tên gọi và cách làm khác nhau đôi chút. Ở Trùng Khánh, hai dân tộc cùng dự hội.
Thời tiết tháng Giêng ở Trùng Khánh thế nào?
Thường lạnh và ẩm, sáng sớm có sương mù, có ngày mưa phùn, buổi trưa có thể hửng nắng. Nên mặc nhiều lớp, mang áo mưa mỏng và giày chống trơn. Trước khi đi hãy xem dự báo thời tiết của tỉnh.
Trẻ nhỏ đi xem hội có an toàn không?
Bãi hội đông người, có trò ném còn và kéo co nên cần trông trẻ sát, không để trẻ đứng gần khu vực tung còn hay hai đầu dây kéo co. Ruộng có bờ, có mương, nên giữ trẻ trong tầm tay.