Đến một bản Tày – Nùng ở Trùng Khánh, những phép lịch sự quan trọng nhất rất đơn giản: chào người lớn tuổi trước, xin phép trước khi lên nhà và trước khi chụp ảnh, không bước qua bếp lửa, không chạm vào bàn thờ, nhận chén rượu mời bằng hai tay và biết từ chối khéo, tôn trọng các dấu hiệu kiêng ở cửa nhà hay đầu ngõ. Người Tày – Nùng hiếu khách; khách cư xử đúng mực thường được mời ở lại ăn cơm, có khi được coi như người nhà sau vài lần ghé.
Bài này dành cho khách du lịch, người mới chuyển về làm việc (giáo viên, y tế, cán bộ, người làm dự án), và cả người con Trùng Khánh đi xa lâu năm muốn dẫn bạn bè về quê. Các điều kể dưới đây là nét chung; mỗi bản, mỗi dòng họ có lệ riêng, nên khi không chắc, cách tốt nhất luôn là hỏi.
Chào hỏi: bắt đầu từ người lớn tuổi
Trong bản, người già được kính trọng. Khi đến một nhà, hãy chào ông bà, bố mẹ chủ nhà trước, rồi mới đến người trẻ. Gặp người lớn tuổi trên đường, gật đầu chào là đủ để người ta nhớ bạn là người lễ phép. Ở nhiều bản, người ta còn quen hỏi nhau "đi đâu đấy", "ăn cơm chưa" — đó là lời chào, không phải tò mò, cứ trả lời vui vẻ.
Học vài câu chào bằng tiếng Tày hoặc tiếng Nùng (nhờ người địa phương dạy đúng giọng) là cách mở lòng nhanh nhất. Nói sai một chút cũng không sao; người nghe thường cười vui và sửa giúp.
Xưng hô: người Tày – Nùng trong bản quen gọi nhau theo quan hệ họ hàng, theo tên con cái (bố thằng A, mẹ cái B). Với người lạ, cứ gọi ông, bà, anh, chị, cô, chú theo tuổi như ở miền xuôi. Tránh gọi trống không hay gọi bằng tên dân tộc kiểu "này Nùng ơi" — vừa thiếu lịch sự vừa làm người ta khó chịu.
Vào nhà và ngồi bên bếp lửa
Đứng ở cửa hoặc chân cầu thang gọi trước. Đừng tự ý bước vào nhà, kể cả khi cửa mở. Gọi to, chờ chủ nhà ra mời.
Để ý dấu hiệu kiêng ở cửa. Ở nhiều bản, nhà có người mới sinh, người ốm nặng hay đang có lễ thường treo cành lá xanh hoặc một vật đánh dấu ở cửa, ở đầu ngõ. Gặp dấu ấy thì không vào, gọi hỏi từ ngoài hoặc hẹn hôm khác.
Cởi giày dép trước khi lên nhà sàn. Rửa chân nếu có chum nước. Nhà xây hiện đại thì để ý xem chủ nhà có cởi dép không mà làm theo; để giày dép gọn một bên, mũi quay ra ngoài cho tiện lúc về.
Ngồi chỗ được mời, không ngồi bậc cửa. Khách thường ngồi ở gian ngoài hoặc quanh bếp phía được chỉ. Ngồi ở bậc cửa, ngưỡng cửa bị nhiều nơi kiêng.
Không bước qua bếp, không gác chân lên kiềng. Bếp lửa là nơi quan trọng của nhà. Không ném rác, không nhổ, không hơ đồ bẩn lên bếp.
Không tự ý vào buồng trong, không đụng bàn thờ. Buồng trong là chỗ riêng của gia đình. Bàn thờ tổ tiên là nơi trang trọng nhất; không đặt đồ, không chạm, chụp ảnh phải xin phép.
Chén rượu mời: nhận thế nào, từ chối thế nào
Rượu là phần của phép tiếp khách. Chủ nhà rót mời, nâng chén chúc, khách đáp lời chúc rồi uống. Nhận chén bằng hai tay hoặc tay phải đỡ, tay trái đỡ dưới. Ở nhiều bữa, có lệ mời chéo: mỗi người lần lượt mời từng người khác một chén kèm một câu chúc. Lần đầu ngồi mâm, bạn cứ để ý người bên cạnh làm gì thì làm theo.
Không uống được thì nói rõ ngay từ đầu, kèm lý do: đang lái xe, đang uống thuốc, sức khoẻ không cho phép. Người Tày – Nùng mời nhiệt tình nhưng thường tôn trọng lý do rõ ràng. Có thể xin nhấp môi cho lễ hoặc xin uống nước thay rượu. Điều làm chủ nhà khó chịu là nhận rồi đổ đi lén lút, hoặc ban đầu nhận uống rồi giữa chừng mới từ chối.
Uống được cũng nên giữ mức. Say xỉn ở nhà người ta không phải chuyện vui, nhất là với khách. Đường về bản nhiều dốc, đèo, sương mù — tuyệt đối không lái xe sau khi uống rượu. Nếu phải đi xe, hãy nói trước để chủ nhà hiểu.
Rượu ở bản thường là rượu ngô, rượu gạo nhà nấu. Nếu bạn muốn mua mang về, hãy mua của nhà quen, và nhớ rằng rượu nấu thủ công không rõ nguồn có thể không an toàn; uống vừa phải, không uống khi đói.
Chụp ảnh: hỏi trước, chụp sau
Cảnh bản làng Trùng Khánh rất đẹp, người già mặc áo chàm, trẻ con chơi trên ngõ đá, bà cụ ngồi bên bếp, ai cầm máy ảnh cũng muốn chụp. Nhưng người trong bản không phải đạo cụ. Hãy hỏi trước khi chụp cận một người, nhất là người già và phụ nữ. Một cái gật đầu hay một cái lắc đầu đều là câu trả lời cần tôn trọng.
Một số trường hợp nên tránh hẳn hoặc chỉ chụp khi được mời: lễ trong gia đình, đám tang, gian thờ, người đang ốm, phụ nữ đang cho con bú, trẻ em không có cha mẹ bên cạnh. Ở các lễ hội công cộng, chụp cảnh chung thoải mái hơn, nhưng vẫn không nên chĩa máy sát mặt người làm lễ.
Nếu bạn chụp được ảnh đẹp của ai đó, hãy hỏi cách gửi lại cho họ. Nhiều gia đình rất vui khi nhận được ảnh của ông bà, cha mẹ mình. Còn nếu định đăng ảnh lên mạng hay dùng để kinh doanh, càng phải hỏi rõ ý người trong ảnh.
Trẻ em, quà và tiền
Nhiều khách thương trẻ em vùng cao, mang kẹo, bánh, tiền lẻ phát cho các em trên đường. Ý tốt, nhưng thói quen này có hại: trẻ quen chạy theo xin khách, bỏ học, ăn kẹo nhiều hại răng, và cha mẹ các em thường không thích. Người làm giáo dục ở các vùng du lịch miền núi đã nhiều lần khuyên khách không làm như vậy.
Nếu muốn giúp, hãy gửi qua nhà trường, qua hội phụ nữ, đoàn thanh niên xã, hoặc qua các chương trình có tổ chức rõ ràng: sách vở, quần áo ấm, đồ dùng học tập theo nhu cầu cụ thể họ đưa ra. Với một gia đình đã đón bạn, quà nhỏ cho cả nhà (bánh kẹo, chút đặc sản quê bạn) trao cho người lớn là cách đúng.
Đừng đưa tiền trực tiếp như trả công khi được mời ăn cơm, trừ khi đó là homestay đã thoả thuận trước. Ở nhà dân bình thường, muốn cảm ơn thì để lại một món quà hoặc gửi quà sau.
Ngoài bản: rừng, ruộng, nguồn nước và vùng biên
Rừng giữ của bản. Nhiều bản có khu rừng đầu nguồn, rừng gắn với nơi thờ thổ công của bản, được dân bản giữ gìn theo lệ. Không chặt cây, bẻ cành, không đi vệ sinh, không xả rác trong những khu này. Không chắc thì hỏi.
Ruộng và nương. Đừng tự ý đi tắt qua ruộng lúa, nương ngô, vườn dẻ để chụp ảnh. Lúa đổ, ngô gãy là mất công cả mùa của người ta. Đi theo bờ ruộng, đường mòn, hoặc hỏi chủ ruộng.
Nguồn nước. Giếng, mó nước, máng dẫn nước từ khe núi là nguồn nước sinh hoạt của cả bản. Không tắm giặt, rửa xe ở đầu nguồn.
Hái quả, bẻ hoa. Hạt dẻ rơi dưới gốc, quả trên cây ven đường đều có chủ. Muốn nếm thử, hãy hỏi mua hoặc xin.
Vùng gần biên giới. Trùng Khánh có những khu vực sát biên. Đi đúng đường dành cho khách, tuân thủ biển báo và hướng dẫn của lực lượng chức năng, không tự ý đi sâu vào khu vực hạn chế.
Nghỉ ở homestay trong bản: khách mà cũng là người nhà
Ở các xã gần thác Bản Giốc và một số bản khác, nhiều gia đình đón khách nghỉ qua đêm trong nhà sàn, nhà đá của mình. Khác khách sạn, homestay ở bản là ở chung với một gia đình thật: có ông bà, có trẻ con, có lịch làm ruộng, có giờ đi ngủ sớm. Hiểu điều đó, bạn sẽ có trải nghiệm tốt hơn và gia chủ cũng thoải mái hơn.
Hỏi trước về giờ giấc: mấy giờ ăn tối, mấy giờ nhà tắt đèn, có được dùng bếp không. Giữ yên lặng sau giờ ngủ của gia đình; nhà sàn gỗ truyền âm rất rõ, tiếng nói to của khách vọng khắp nhà. Không hút thuốc, không thắp nến hay đun nấu trong buồng ngủ, vì nhà gỗ dễ cháy.
Ăn cơm cùng gia đình là phần quý nhất của homestay. Hãy hỏi về món ăn, về mùa vụ, về lệ trong bản, giúp một tay dọn mâm nếu chủ nhà không ngại. Khi về, một lời cảm ơn và một đánh giá công bằng có ích cho gia chủ hơn mọi lời khen chung chung. Nếu có điều chưa hài lòng, hãy nói thẳng nhẹ nhàng với chủ nhà trước, đừng chỉ viết lên mạng.
Ở lâu: từ khách thành người trong bản
Với người chuyển đến sống và làm việc ở Trùng Khánh, sự chấp nhận của bản đến từ từ, qua những việc nhỏ: đi ăn cưới, ăn mừng nhà mới khi được mời; góp công khi hàng xóm có việc lớn; đến thăm khi nhà ai có người ốm, có tang; tham gia các buổi họp xóm, ngày hội; mua rau, mua gà của hàng xóm thay vì chỉ mua ở chợ.
Người Tày – Nùng nhớ lâu cả điều tốt lẫn điều phật lòng. Một lần cư xử vụng về có thể được bỏ qua nếu bạn thật lòng xin lỗi và hỏi lại cho đúng. Ngược lại, thái độ coi thường, tỏ ra "dạy dỗ" người bản sẽ khiến bạn rất khó làm việc lâu dài, dù chuyên môn giỏi đến đâu.
Khi chưa rõ một lệ gì, đừng ngại hỏi người lớn tuổi. Câu hỏi "ở đây mình làm thế nào ạ" vừa giúp bạn tránh sai, vừa cho người ta thấy bạn tôn trọng nếp của họ — điều mà người vùng cao quý hơn mọi món quà.
Một kinh nghiệm của nhiều giáo viên, y bác sĩ từng công tác ở vùng cao Cao Bằng: năm đầu hãy nghe nhiều hơn nói. Quan sát cách người trong bản họp xóm, chia việc, giải quyết va chạm; hỏi người cao tuổi về chuyện cũ của bản. Đến khi bạn hiểu vì sao người ta làm như vậy, những đề xuất của bạn mới dễ được đón nhận, và bạn cũng ít khi phạm phải những điều kiêng mà không biết.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mang quà khi đến chơi nhà người Tày – Nùng không?
Nên, nhưng quà nhỏ, thiết thực là đủ: bánh kẹo, hoa quả, chút đặc sản quê bạn, chai rượu khi đến dịp lễ. Trao cho người lớn trong nhà. Quà quá đắt có thể làm chủ nhà ngại và thấy mắc nợ.
Từ chối rượu có bị coi là thất lễ không?
Không, nếu bạn từ chối khéo và có lý do rõ từ đầu, như phải lái xe hay đang dùng thuốc. Có thể nhấp môi cho lễ hoặc xin uống nước. Điều thất lễ là nhận rồi đổ đi lén hoặc tỏ thái độ chê bai rượu nhà người ta.
Thấy cành lá treo ở cửa nhà thì nên làm gì?
Đó thường là dấu hiệu nhà đang kiêng khách, ví dụ có người mới sinh, người ốm hay đang làm lễ. Đừng vào nhà; nếu có việc, gọi hỏi từ xa hoặc quay lại hôm khác. Người trong bản sẽ đánh giá cao việc bạn biết điều này.
Có được tự đi dạo trong bản không?
Thường là được trên đường làng, ngõ xóm. Nhưng không tự ý vào sân, vào nhà, vào vườn, ruộng của người khác, không đi vào khu rừng giữ của bản. Đi cùng người địa phương hoặc hỏi chủ homestay là cách thuận nhất.
Mặc trang phục thế nào khi đến bản?
Gọn gàng, kín đáo vừa phải, thuận đi bộ. Khi đến nhà có lễ hay đám cưới, mặc lịch sự hơn. Mùa đông Trùng Khánh rất lạnh, cần áo ấm; mùa mưa cần giày chống trơn. Tránh mặc quá hở khi vào nhà người già.
Người mới chuyển đến có cần đăng ký gì với bản không?
Việc đăng ký cư trú làm theo quy định chung ở công an xã. Còn với bản, hãy chủ động đến chào trưởng xóm, trưởng bản, giới thiệu mình là ai, làm gì. Đó không phải thủ tục bắt buộc nhưng là phép lịch sự giúp bạn được đón nhận.