Hồ Thang Hen là một hồ nước nằm giữa vùng núi đá vôi của Trà Lĩnh, thuộc xã Quốc Toản cũ; xã này từng thuộc huyện Trà Lĩnh, từ 2020 chuyển về huyện Quảng Hòa, và từ 1/7/2025 cùng thị trấn Trà Lĩnh và xã Cao Chương gộp thành xã Trà Lĩnh mới của tỉnh Cao Bằng. Hồ cách trung tâm tỉnh chừng ba chục cây số, thường được khách ghé trên đường từ thành phố lên vùng Trà Lĩnh – Trùng Khánh, hoặc trên đường về.
Vì sự lắt léo hành chính đó, nhiều tài liệu ghi hồ thuộc huyện Trà Lĩnh, có tài liệu ghi Quảng Hòa; thực ra cùng một nơi, chỉ khác thời điểm viết. Bài này nói về hồ ở góc người tham quan: hồ trông thế nào theo mùa, núi Mắt Thần gần đó, ghép hồ vào lịch trình ra sao, và những điều cần giữ ở một hồ nằm trong vùng núi còn hoang. Phần địa chất, khí hậu chung của vùng có ở mục núi sông khí hậu của trang.
Hồ trông thế nào khi tới nơi
Thang Hen không phải một hồ nhân tạo có đập. Đó là hồ tự nhiên nằm trong một vùng trũng giữa núi đá, nước xanh thẫm, quanh hồ là sườn núi phủ cây và các bãi cỏ. Người địa phương kể rằng quanh vùng có rất nhiều hồ lớn nhỏ — con số "ba mươi sáu hồ" hay được nhắc trong các câu chuyện — nhưng hồ lớn nhất, dễ tới nhất, là hồ mà khách gọi chung là hồ Thang Hen. Con số đó nên hiểu như cách nói dân gian về một vùng nhiều hồ, không phải kết quả đo đạc.
Không gian ở đây khác hẳn khu thác Bản Giốc: không có tiếng nước đổ ầm, không có dòng người đông, chỉ có mặt nước phẳng, núi đá in bóng, gió thổi qua bãi cỏ. Nhiều người đi Cao Bằng chọn dừng ở hồ chính vì sự yên lặng này, như một quãng nghỉ giữa hai chặng đường đèo. Ngồi bên hồ chừng nửa giờ, nghe gió và tiếng chim, là đủ để cơn mỏi của mấy chục khúc cua dịu đi.
Quanh hồ có một vài khu dịch vụ nhỏ, chỗ ngồi nghỉ, lối đi dạo ven bờ. Quy mô và loại dịch vụ có thể thay đổi theo thời kỳ; bài không nêu tên cơ sở hay mức giá nào. Nếu bạn cần ăn uống, chuẩn bị sẵn từ trước vẫn chắc chắn hơn trông vào dịch vụ tại chỗ, nhất là vào mùa thấp điểm.
Hồ đổi theo mùa: đầy, vơi và màu nước
Ở vùng núi đá vôi, nước mặt và nước ngầm thông nhau qua các khe nứt, hang ngầm. Vì vậy mực nước ở nhiều hồ trong vùng lên xuống rõ theo mùa: mùa mưa hồ đầy, mặt nước rộng, có chỗ tràn tới sát bãi cỏ; mùa khô nước rút, lộ bờ đá, có những hồ nhỏ trong vùng gần như cạn. Người dân quanh đó quen với nhịp này từ lâu; với khách, nó có nghĩa là ảnh hồ chụp mùa mưa và mùa khô có thể trông như hai nơi.
Màu nước cũng đổi. Sau những trận mưa lớn, nước mang theo phù sa từ sườn núi, màu đục hơn; những đợt nắng dài, nước lắng lại, xanh thẫm và trong. Sương mù vào buổi sáng mùa đông có thể phủ kín mặt hồ tới gần trưa — cảnh đẹp nhưng không nhìn xa được.
Nếu chỉ ghé được một lần, khoảng thời gian dễ chịu thường là cuối mùa mưa sang thu, khi hồ còn đầy nước mà trời đã khô ráo, đường lên núi bớt lầy. Đó cũng là mùa lúa chín ở các thung lũng vùng Trùng Khánh, nên một chuyến đi có thể ghép cả hồ và thác.
Núi Mắt Thần gần hồ
Không xa hồ Thang Hen là ngọn núi mà khách quen gọi là núi Mắt Thần, người địa phương gọi là núi Thủng: sườn núi đá có một lỗ xuyên thủng lớn, nhìn từ dưới lên giống một con mắt mở giữa trời. Đây là dạng địa hình hiếm gặp, hình thành khi nước và thời gian khoét rỗng một phần khối đá vôi tới mức thông hẳn hai mặt.
Cảnh núi Mắt Thần đẹp nhất khi nhìn từ những thửa ruộng ở chân núi, nhất là vào mùa lúa xanh hoặc lúa chín, khi lỗ thủng hiện lên trên nền trời sáng. Từ đường lớn có lối nhỏ đi vào các bản quanh núi; đường hẹp, có đoạn đất, nên hỏi người địa phương trước khi đi xe vào, và đỗ xe ở chỗ không chắn lối ra đồng của bà con.
Một số người tìm cách leo lên tới lỗ thủng. Đây là leo núi đá thực sự, không có lối an toàn cho khách phổ thông, đá sắc và dễ sụt. Bài này không khuyến khích; ngắm từ dưới đã đủ thấy vì sao ngọn núi có tên như vậy.
Ghép hồ Thang Hen vào hành trình
Hồ nằm ở vùng Trà Lĩnh, phía trước khi vào sâu Trùng Khánh nếu đi từ trung tâm tỉnh. Vài cách ghép thường gặp:
| Cách đi | Ghé hồ khi nào | Ưu điểm | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đi từ trung tâm tỉnh lên thác trong ngày | Trên đường về buổi chiều | Không mất buổi sáng vốn đẹp nhất ở thác | Chiều muộn vùng núi tối nhanh; đừng ở hồ quá lâu |
| Lên Trùng Khánh nghỉ một đêm | Trên đường đi, giữa buổi sáng | Hồ lúc sáng yên tĩnh, ánh sáng dịu | Mùa đông có thể còn sương phủ |
| Ở vùng Trà Lĩnh vì công việc | Một buổi chiều rảnh | Gần, đi về nhẹ nhàng | Hỏi đường vào hồ và núi trước |
| Đi vòng nhiều điểm Cao Bằng | Như một chặng nghỉ giữa hai cung đèo | Phá nhịp ngồi xe dài | Tính thời gian chung cả vòng cho thực tế |
Từ đường chính vào khu hồ có đoạn đường đèo dốc và hẹp. Người lái ô tô lớn nên hỏi tình trạng đường trước; người đi xe máy chú ý những khúc cua khuất và đá vụn trên mặt đường sau mưa.
Đường vào hồ và lúc nên quay về
Từ đường lớn vào khu hồ là một đoạn đường núi quanh co, có chỗ dốc, có chỗ hẹp chỉ vừa hai xe tránh nhau. Vào mùa mưa, mặt đường có thể có đá vụn, đất trôi từ taluy xuống; vào mùa đông, sương mù buổi sáng làm tầm nhìn ngắn lại. Người đi xe máy nên giữ tốc độ thấp ở những khúc cua khuất và bấm còi nhẹ trước khi vào cua; người đi ô tô nên hỏi trước tình trạng đường nếu xe lớn.
Khi tới khu hồ, đỗ xe ở chỗ được sắp xếp hoặc ở nơi rộng, không chắn lối đi của người dân. Phần đi bộ quanh bờ không dài, nhưng có những đoạn cỏ ướt, đá trơn; giày đế bám vẫn là thứ nên mang.
Mốc quay về nên tính theo ánh sáng chứ không theo đồng hồ. Ở vùng núi đá, mặt trời khuất sau dãy núi sớm hơn nhiều so với giờ lặn trên lịch; thung lũng chìm vào bóng râm, nhiệt độ hạ nhanh. Một nguyên tắc dễ nhớ: khi bóng núi bắt đầu phủ lên mặt hồ, đó là lúc thu dọn để ra đường. Đi đèo lúc còn sáng luôn an toàn hơn đi đèo lúc nhá nhem.
Giữ hồ và giữ mình
Hồ ở vùng núi còn hoang, lực lượng cứu hộ và y tế không ở sát bên. Mấy điều nên giữ:
- Không tắm hồ, không bơi ra xa bờ. Hồ núi đá có thể sâu đột ngột, nước lạnh, đáy có hang hút; tai nạn đuối nước ở hồ tự nhiên thường xảy ra với người bơi giỏi nhưng chủ quan.
- Không đi thuyền nếu không có áo phao và không có người địa phương đi cùng.
- Không đốt lửa, nướng thịt trên bãi cỏ trong mùa khô — cỏ khô bắt lửa rất nhanh, lan lên sườn núi.
- Mang rác về, kể cả vỏ hạt, vỏ chai nhựa nhỏ. Hồ không có dòng chảy mạnh để cuốn rác đi; rác nổi dạt vào bờ và ở lại.
- Không leo vách đá quanh hồ để chụp ảnh; đá vôi phong hoá dễ bong.
- Về trước khi trời tối, nhất là mùa đông và ngày nhiều mây.
Những nguyên tắc này nghe khắt khe, nhưng chúng là lý do để một nơi như Thang Hen vẫn còn vẻ hoang sơ sau nhiều năm có khách tìm tới.
Vùng Trà Lĩnh ngoài hồ
Với người đi lần đầu, Trà Lĩnh thường chỉ là một cái tên trên đường tới thác. Thực ra vùng này có nhịp sống riêng: khu trung tâm thị trấn Trà Lĩnh cũ là nơi tụ họp buôn bán của các xã quanh đó, có chợ, trường, trạm y tế; xa hơn là cửa khẩu Trà Lĩnh, nơi xe chở hàng ra vào. Các thung lũng quanh đây trồng lúa, ngô, đậu, chăn nuôi trâu bò, lợn đen.
Địa danh hành chính ở đây thay đổi nhiều lần trong vài năm, nên người đi đường dễ bối rối. Huyện Trà Lĩnh cũ nhập vào Trùng Khánh năm 2020; từ 7/2025, thị trấn Trà Lĩnh, xã Cao Chương và xã Quốc Toản cùng thành xã Trà Lĩnh; các xã Quang Hán, Quang Vinh gộp thành xã Quang Hán; Quang Trung, Xuân Nội, Tri Phương thành xã Quang Trung. Khi hỏi đường, cứ hỏi theo tên bản, tên chợ, tên núi — người địa phương chỉ đúng hơn bản đồ.
Nếu có thêm nửa ngày, đi chậm qua các bản quanh Trà Lĩnh vào sáng sớm có thể thấy cảnh người dân dắt trâu ra đồng, khói bếp trên mái nhà, ruộng ngô bám trên các hốc đá — thứ cảnh vùng cao mà không cần một "điểm tham quan" nào để có.
Hồ trong câu chuyện của người địa phương
Quanh hồ Thang Hen có những câu chuyện kể truyền miệng của người Tày về sự tích hồ, về những hồ thông nhau dưới lòng núi, về những mùa nước rút để lộ đáy hồ. Mỗi người kể một khác, chi tiết thay đổi theo bản, theo thế hệ. Đó là kho chuyện dân gian nên được nghe như văn hoá, không phải tư liệu lịch sử hay địa chất.
Điều đáng ghi nhận là các câu chuyện ấy cho thấy người dân quan sát hồ rất kỹ qua nhiều đời: họ biết năm nào nước rút sớm, hồ nào cạn trước, mùa nào cá về. Nếu có dịp ngồi uống nước với người địa phương, hỏi họ về hồ theo mùa thường cho bạn thông tin thực tế hơn bất cứ cẩm nang nào.
Phần văn hoá Tày – Nùng rộng hơn (lễ hội, hát Then, nếp sống) có ở mục đồng bào trên trang. Bài này chỉ nhắc để khách hiểu rằng mỗi điểm cảnh quan ở đây đều gắn với đời sống của những người đã sống quanh nó từ rất lâu.
Câu hỏi thường gặp
Hồ Thang Hen thuộc xã nào sau sáp nhập 2025?
Hồ thuộc địa bàn xã Quốc Toản cũ. Từ 1/7/2025, xã Quốc Toản cùng thị trấn Trà Lĩnh và xã Cao Chương được gộp thành xã Trà Lĩnh mới của tỉnh Cao Bằng. Trước đó, Quốc Toản từng thuộc huyện Trà Lĩnh rồi huyện Quảng Hòa, nên tài liệu cũ ghi khác nhau.
Hồ Thang Hen có tắm được không?
Không nên. Hồ tự nhiên trong vùng núi đá có thể sâu đột ngột, nước lạnh, đáy không bằng phẳng và có thể thông với hang ngầm. Lực lượng cứu hộ không ở sát bên. Ngắm cảnh, đi dạo ven bờ là cách tham quan an toàn.
Đi hồ Thang Hen mùa nào nước đầy?
Mùa mưa và một thời gian sau đó, hồ thường đầy nước. Mùa khô kéo dài, mực nước hạ, một số hồ nhỏ trong vùng có thể cạn. Cuối mùa mưa sang thu thường cân bằng được nước đầy và đường khô ráo.
Núi Mắt Thần có leo lên được không?
Không có lối leo an toàn dành cho khách phổ thông. Lên tới lỗ thủng là leo núi đá thực sự, đá sắc và dễ sụt. Cảnh núi đẹp nhất khi nhìn từ ruộng ở chân núi, nhất là lúc trời sáng phía sau lỗ thủng.
Ghé hồ Thang Hen mất bao nhiêu thời gian?
Dừng ngắm cảnh và đi dạo ven bờ thường mất khoảng một đến hai giờ, chưa tính đường vào. Ghép thêm núi Mắt Thần và vài bản quanh đó thì dành nửa ngày. Tính trước để không phải đi đường đèo khi trời đã tối.