Khuổi Ky là một xóm của người Tày thuộc xã Đàm Thủy (trước 7/2025 thuộc huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng), nổi tiếng với những ngôi nhà sàn có tường xây bằng đá, mái lợp ngói máng, nằm nép dưới chân núi không xa thác Bản Giốc. Người ta quen gọi là "làng đá" vì đá có mặt ở khắp nơi: tường nhà, hàng rào, bậc cửa, lối ngõ, các đồ dùng như cối, máng.
Khuổi Ky không phải khu trưng bày. Đây là nơi các gia đình đang sống, làm ruộng, nuôi gà, phơi thóc. Bài này giúp bạn nhìn ra cấu trúc của ngôi nhà đá, đi bộ trong xóm cho đúng mực, và hiểu vì sao giữ được một xóm như vậy là chuyện không dễ. Phần văn hoá Tày rộng hơn (hát Then, lễ hội, trang phục) có ở mục đồng bào Tày – Nùng của trang.
Vì sao ở đây người ta làm nhà bằng đá
Câu trả lời nằm ngay chung quanh: Trùng Khánh là vùng núi đá vôi, đá có sẵn ở chân núi, trong ruộng, ven suối. Khi khai hoang ruộng, người ta phải nhặt đá ra khỏi đất; số đá đó được xếp thành bờ ruộng, hàng rào, rồi thành chân tường nhà. Đá vừa là vật liệu tại chỗ, vừa là thứ phải dọn đi để có đất canh tác.
Tường đá dày giữ nhà mát vào mùa hè và chắn gió lạnh vào mùa đông — điều rất quan trọng ở vùng có những đợt rét đậm. Đá cũng bền với mưa ẩm hơn tường đất, ít mối mọt hơn tường gỗ. Đổi lại, xây nhà đá tốn công sức của cả họ hàng, láng giềng trong nhiều ngày: chọn đá, xếp đá sao cho khớp, không vữa hoặc ít vữa, bức tường vẫn đứng vững qua nhiều thế hệ.
Tên xóm cũng mang dấu địa hình: khuổi trong tiếng Tày là suối. Như nhiều xóm Tày ở Cao Bằng, Khuổi Ky dựa lưng vào núi, mặt nhìn ra ruộng, gần nguồn nước — cách chọn chỗ ở đã được nhiều thế hệ thử nghiệm.
Kỹ thuật xếp đá khan — xếp không cần vữa, các khối đá tự khoá vào nhau bằng trọng lượng và cách đặt — là thứ người trong vùng học bằng tay chứ không qua sách. Người thợ giỏi nhìn một đống đá là biết khối nào làm chân, khối nào làm góc, khối nào chèn khe. Ở nhiều bản núi đá Cao Bằng, kỹ năng này vẫn dùng hằng ngày để xếp bờ ruộng, bờ rào, chuồng trại, nhưng xây cả một ngôi nhà bằng đá thì ngày càng hiếm người làm; đó là một lý do khiến những ngôi nhà còn lại ở Khuổi Ky đáng được nhìn kỹ.
Đọc cấu trúc một ngôi nhà sàn đá
Nhà sàn nhưng tường bao bằng đá. Khác nhà sàn gỗ để trống gầm, nhà ở Khuổi Ky thường có tường đá bao quanh. Trong khung nhà vẫn là kết cấu gỗ: cột, kèo, sàn gỗ ở tầng trên. Tường đá đóng vai trò bao che, chắn gió, chắn thú.
Tầng dưới và tầng trên. Theo lối truyền thống, tầng trên là nơi ở: bếp, chỗ ngủ, nơi đặt bàn thờ tổ tiên. Tầng dưới trước kia dùng để chứa nông cụ, củi và có khi nuôi gia súc. Ngày nay nhiều nhà đã đưa chuồng trại ra xa nhà ở cho sạch sẽ hơn, tầng dưới dùng làm kho hoặc chỗ làm việc.
Mái ngói máng. Mái lợp loại ngói cong như máng, xếp ngửa và sấp xen nhau, thường được gọi là ngói âm dương. Lớp ngói này nặng, cần khung gỗ chắc; bù lại chống mưa tốt và bền nhiều năm nếu được sửa chữa định kỳ.
Cửa sổ nhỏ, cửa chính hướng ra sân. Cửa sổ trong tường đá thường nhỏ để giữ ấm. Sân trước nhà là nơi phơi thóc, phơi ngô, phơi hạt dẻ, cũng là chỗ tiếp khách ngồi nói chuyện.
Hàng rào và lối ngõ đá. Mỗi nhà có hàng rào đá xếp khan, nối với nhau thành những con ngõ hẹp quanh co. Đi trong xóm giống đi trong một mê cung thấp, mỗi khúc rẽ mở ra một góc sân, một cây cối, một mái nhà.
Đi bộ trong xóm: thứ tự và nhịp đi
Khuổi Ky nhỏ, đi bộ quanh xóm thong thả chỉ mất khoảng một đến hai giờ, tuỳ số lần dừng lại. Hợp lý nhất là gửi xe ở chỗ đỗ đầu xóm rồi đi bộ vào, vì ngõ đá hẹp, xe máy chạy vào vừa ồn vừa làm phiền người đang làm việc ngoài sân.
Thời điểm đẹp để đi là sáng sớm, khi khói bếp còn bay trên mái ngói và người trong xóm bắt đầu ra đồng; hoặc chiều muộn, khi nắng xiên chiếu vào tường đá làm hiện rõ vân đá. Giữa trưa nắng gắt, đá hắt nóng, xóm cũng yên vì mọi người nghỉ trưa.
Đi trong xóm, nên chú ý những chi tiết nhỏ: cách đá ở góc nhà được chọn khối lớn để chịu lực, những cối đá, máng đá đặt ở góc sân, những bậc cửa mòn nhẵn theo năm tháng, những vườn rau nhỏ được rào bằng đá. Đó là thứ làm Khuổi Ky khác một khu nhà nghỉ dựng mới theo "phong cách nhà đá".
Phép lịch sự khi vào làng
Phần lớn người trong xóm quen với khách tham quan, nhưng đây vẫn là nhà của họ. Mấy điều nên giữ:
- Không tự ý bước vào sân, vào nhà khi chưa được mời, kể cả khi cổng mở.
- Hỏi trước khi chụp người, nhất là người già và trẻ em. Chụp nhà, chụp ngõ thì thoải mái hơn, nhưng đừng đứng chắn lối đi của người đang gánh, đang dắt trâu.
- Không trèo lên tường đá, hàng rào để chụp ảnh từ trên cao. Tường xếp khan có thể bung đá khi bị dẫm.
- Không bứt rau, hái quả trong vườn, kể cả quả rụng ven ngõ.
- Giữ tiếng nói nhỏ, nhất là giờ nghỉ trưa; không mở loa phát nhạc trong xóm.
- Mua đồ của người trong xóm nếu cần: nước, hạt dẻ, đồ ăn vặt. Đó là cách đơn giản để chuyến thăm có ích cho cộng đồng.
Một lời chào bằng tiếng Việt cũng đủ; người Tày ở đây nói tiếng Việt, người già có thể chỉ quen tiếng Tày. Nụ cười và cử chỉ chậm rãi luôn được hiểu.
Xóm theo mùa: vụ lúa, mùa dẻ và những ngày cuối năm
Nhịp sống ở Khuổi Ky theo mùa vụ như mọi xóm Tày trong vùng. Mùa cấy, người lớn ra đồng từ sớm, xóm vắng, chỉ còn người già và trẻ nhỏ; khách đi bộ trong xóm lúc này yên tĩnh nhưng ít người để trò chuyện. Mùa gặt, sân nhà nào cũng phơi thóc, ngõ đá có mùi rơm, không khí bận rộn mà vui.
Khoảng cuối hè sang thu là mùa hạt dẻ của vùng Trùng Khánh. Nhiều nhà trong vùng có cây dẻ trên đồi, hạt dẻ được phơi, rang, đem bán ven đường vào thác. Đây cũng là lúc khách tới đông nhất, nên nếu muốn nghỉ lại trong xóm thì hỏi chỗ trước.
Những tuần cuối năm âm lịch, các gia đình dọn nhà, chuẩn bị đồ Tết, làm bánh, có người đi làm ăn xa trở về. Đến thăm lúc này bạn sẽ thấy xóm sum vầy hơn, nhưng cũng nên nhớ đó là thời gian riêng của các gia đình; đừng tự ý ghé vào nhà, và nếu được mời thì ở lại vừa phải.
Nghỉ lại ở Khuổi Ky
Một số gia đình trong xóm đón khách nghỉ lại theo hình thức nhà ở cùng chủ. Ngủ một đêm trong nhà đá cho bạn thấy điều mà người đi trong ngày không thấy: buổi tối yên tĩnh dưới chân núi, tiếng côn trùng, bữa cơm với rau vườn, buổi sáng sương phủ ruộng. Đổi lại, tiện nghi có thể đơn giản hơn khách sạn — nhà vệ sinh có khi ở ngoài, nước nóng phụ thuộc thiết bị của từng nhà, tường đá giữ lạnh vào mùa đông.
Khi chọn chỗ nghỉ, nên hỏi rõ vài điều: phòng riêng hay ngủ chung trên sàn, có chăn ấm đủ vào mùa đông không, có phục vụ bữa ăn không, có chỗ để xe không. Bài không nêu tên hay giá của cơ sở nào; thông tin này thay đổi theo mùa và theo từng nhà, bạn nên hỏi trực tiếp và đọc nhận xét gần nhất.
Ở nhà dân, nhớ rằng giờ giấc theo nhịp của gia đình: dậy sớm, ăn tối sớm, nghỉ sớm. Hỏi chủ nhà trước khi dùng bếp, khi muốn mang đồ uống có cồn vào nhà, và khi muốn chụp ảnh khu bàn thờ.
Ghép Khuổi Ky vào một ngày ở vùng thác
Khuổi Ky nằm cùng vùng với thác Bản Giốc và động Ngườm Ngao, nên dễ ghép thành một vòng trong ngày. Cách phổ biến: sáng xem thác, trưa ăn nghỉ, đầu chiều vào động, chiều muộn ghé Khuổi Ky khi nắng đã dịu và tường đá đẹp nhất trong ánh xiên. Với người nghỉ lại trong xóm, có thể đảo lại: chiều tới xóm nhận chỗ, sáng sớm đi bộ quanh xóm rồi ra thác trước khi khách đoàn tới.
Đường vào xóm là đường nhỏ, có đoạn hẹp; người đi ô tô lớn nên hỏi trước chỗ đỗ, tránh đi vào ngõ rồi không quay đầu được. Người đi xe máy đi chậm, nhường đường cho người dắt trâu, xe chở thóc, trẻ em đi học về.
Nếu chỉ còn ít thời gian, đừng cố "đánh dấu" Khuổi Ky bằng một vòng chạy xe qua. Một làng đá chỉ hiện ra khi đi bộ chậm, dừng lại ở góc ngõ, nhìn vào vân đá; vội thì nên để dành cho lần sau.
Giữ một làng đá không dễ như người ngoài nghĩ
Nhìn từ ngoài, ai cũng mong Khuổi Ky giữ nguyên như cũ. Nhưng với người sống trong đó, nhà đá có những bất tiện thật: tối, ẩm, khó lắp điện nước kiểu mới, sửa mái ngói tốn kém và ngày càng khó tìm thợ, đá xếp khan cần bảo dưỡng. Nhiều làng đá ở vùng núi phía Bắc đã dần thay bằng nhà bê tông vì lý do rất thực tế này.
Việc giữ làng vì vậy phụ thuộc vào việc người trong làng có lý do để giữ — trong đó có nguồn thu từ khách tham quan, khách nghỉ lại. Khách đến xem rồi đi, không mua gì, không nghỉ, lại để lại rác và tiếng ồn, thì không giúp gì cho việc giữ làng. Ngược lại, khách nghỉ lại một đêm, ăn bữa cơm nhà, mua ít sản vật, cư xử tử tế, là một phần nhỏ trong lý do để một gia đình chọn sửa mái ngói thay vì đổ mái bê tông.
Những thay đổi bạn thấy trong làng — một mái tôn, một bức tường trát xi măng — không nên nhìn như "làm hỏng cảnh". Đó là lựa chọn của những người phải sống ở đây quanh năm, kể cả những ngày rét đậm mà khách không bao giờ thấy.
Câu hỏi thường gặp
Làng đá Khuổi Ky ở đâu, cách thác Bản Giốc bao xa?
Khuổi Ky là một xóm thuộc xã Đàm Thủy (trước 7/2025 thuộc huyện Trùng Khánh), cùng vùng với thác Bản Giốc và động Ngườm Ngao. Từ khu thác đi theo đường bộ chỉ một quãng ngắn; nên hỏi người địa phương hoặc chỗ nghỉ để đi đúng lối rẽ.
Đi làng đá Khuổi Ky mất bao lâu?
Đi bộ quanh xóm thong thả mất khoảng một đến hai giờ. Nếu muốn ngồi nói chuyện với người dân, ăn một bữa cơm hay chụp ảnh kỹ thì dành nửa ngày, hoặc nghỉ lại một đêm để thấy xóm vào buổi tối và sáng sớm.
Vào làng có phải trả phí không?
Quy định thu phí ở các điểm tham quan cộng đồng có thể thay đổi theo từng thời kỳ. Bài không nêu mức phí; bạn nên hỏi tại chỗ hoặc qua chỗ nghỉ. Dù có thu phí hay không, việc mua đồ của người trong xóm vẫn giúp cộng đồng giữ làng.
Nhà ở Khuổi Ky có từ bao giờ?
Người địa phương kể nhiều ngôi nhà đã qua nhiều đời sinh sống, có nhà được sửa chữa nhiều lần. Tuổi cụ thể từng ngôi nhà khác nhau và không phải nhà nào cũng có ghi chép; cách nói chắc chắn nhất là làng giữ được lối nhà sàn đá truyền thống của người Tày.
Đi làng đá vào mùa nào đẹp?
Mùa lúa chín và mùa thu khô ráo là lúc ruộng quanh làng đẹp nhất và đi bộ dễ chịu. Mùa đông lạnh nhưng có khói bếp và sương sớm rất riêng. Mùa mưa ngõ đá trơn, nên đi giày đế bám và cẩn thận ở các bậc đá.