Chùa Phật Tích Trúc Lâm Bản Giốc nằm trên đồi Phia Nhằm, cách khu thác Bản Giốc chừng nửa cây số, thuộc xã Đàm Thủy (Trùng Khánh cũ, tỉnh Cao Bằng); chùa khởi công năm 2013 và khánh thành cuối năm 2014. Với khách tham quan, chùa vừa là một công trình kiến trúc chùa Việt ở vùng biên, vừa là chỗ đứng cao nhìn được trọn dòng thác, sông Quây Sơn và thung lũng ruộng lúa chung quanh.
Bài này nói về chùa ở góc tham quan: đường lên, kiến trúc nhìn thấy được, chọn giờ lên để nhìn thác đẹp, trang phục và ứng xử nơi chùa. Bài không bàn giáo lý. Lịch sinh hoạt của chùa và các ngày có lễ đông người do nhà chùa sắp xếp; bạn nên hỏi lại trước nếu muốn tránh hoặc muốn dự.
Vì sao một ngôi chùa mới lại thành điểm dừng của gần như mọi khách
Điểm đặc biệt của ngôi chùa này không nằm ở tuổi đời — chùa mới dựng, không phải di tích cổ — mà ở vị trí. Từ khu sân và các bậc trên đồi, tầm nhìn mở ra cả dòng thác ở phía dưới, khúc sông Quây Sơn uốn qua ruộng, những dãy núi đá vôi dáng tròn và bản làng rải rác trong thung lũng. Ở dưới bờ sông, bạn chỉ thấy thác; ở trên đồi, bạn thấy thác nằm trong cả một vùng đất.
Ngôi chùa cũng mang ý nghĩa văn hoá với người dân vùng biên. Ở những vùng xa trung tâm, một công trình chùa lớn thường là nơi tụ họp cộng đồng vào các ngày rằm, mùng một và các dịp lễ trong năm, là chỗ người trong vùng đưa con cháu tới thăm, chụp ảnh gia đình ngày Tết. Khách từ xa tới nên nhớ mình đang bước vào không gian sinh hoạt của người ở đây chứ không chỉ là một điểm ngắm cảnh.
Chùa thuộc hệ thống các chùa mang tên Trúc Lâm — tên gắn với dòng thiền do vua Trần Nhân Tông khởi lập thời Trần. Ngày nay, nhiều chùa mới xây ở các vùng khác nhau trong nước dùng tên này và có lối kiến trúc khá tương đồng.
Kiến trúc: những thứ bạn sẽ thấy
Cổng và đường bậc. Lối lên chùa đi qua cổng rồi theo bậc đá lên đồi. Đường bậc là phần tốn sức nhất, nhưng cũng là phần mở ra cảnh đẹp dần sau mỗi đoạn nghỉ.
Mái cong lợp ngói. Các toà chính có mái nhiều lớp, đầu đao cong lên ở góc mái — kiểu mái quen thuộc của chùa Việt miền Bắc. Nhìn từ dưới thung lũng, những mái cong này nổi lên giữa cây xanh trên đỉnh đồi.
Chính điện và các công trình phụ. Chính điện là toà lớn nhất, nơi đặt tượng thờ và tổ chức nghi lễ. Quanh đó là các nhà phụ, nơi ở của nhà chùa, khu tiếp khách. Khách tham quan đi theo lối và chỉ vào những khu mở cửa.
Sân và lan can nhìn xuống thung lũng. Đây là chỗ khách dừng lâu nhất để nhìn thác. Lan can được làm để đứng xem an toàn; đừng trèo ra ngoài để lấy góc chụp.
Vật liệu và cây cối. Phần lớn công trình dùng gỗ, đá, ngói theo lối truyền thống, kết hợp kỹ thuật xây dựng hiện đại. Cây xanh trồng quanh chùa giúp đồi đỡ nắng; mùa hè lên chùa có bóng mát hơn bờ sông.
Đứng trên đồi, đọc địa hình thung lũng
Từ sân chùa nhìn xuống, cả vùng thác hiện ra như một sa bàn. Dòng Quây Sơn từ phía thượng nguồn chảy tới giữa hai dải ruộng, tới bậc đá thì đổ xuống thành thác, rồi uốn đi tiếp giữa các chân núi. Những vệt xanh đậm men theo bờ là bụi tre, cây ven sông; những ô ruộng bám theo đường cong của dòng nước, chỗ nào đất bằng là chỗ đó có ruộng.
Nhìn kỹ hơn sẽ thấy các bản làng nằm sát chân núi, không chiếm đất ruộng — cách chọn chỗ ở quen thuộc của người Tày, Nùng: lưng tựa núi, mặt nhìn đồng, đất tốt dành để cấy. Núi đá vôi ở đây có dáng tròn, sườn dốc, nhiều chỗ trơ đá, cây chỉ mọc được trong khe. Đó là địa hình karst điển hình của vùng Non nước Cao Bằng.
Dòng sông cũng là ranh giới tự nhiên giữa hai nước ở đoạn này, nên phía bờ bên kia là đất láng giềng. Khi chụp ảnh hay chỉ trỏ cho người đi cùng, cứ nói về sông, thác, núi, ruộng — đó là những thứ đáng nhìn; chuyện ranh giới đã có cơ quan chuyên trách lo, khách tham quan không cần bàn.
Chọn giờ lên chùa để nhìn thác đẹp
Ánh sáng quyết định cảnh nhìn từ trên đồi. Buổi sáng sớm, thung lũng thường có sương, thác hiện mờ trong lớp hơi nước — đẹp kiểu tĩnh lặng nhưng không rõ màu. Gần trưa, nắng chiếu gần thẳng, nước dưới chân thác lên màu xanh, ruộng rõ màu, đây là giờ cho ảnh "đủ màu" nhất, đổi lại nắng gắt và khu chùa đông khách hơn. Chiều, nắng xiên tạo bóng dài trên núi đá, cảnh có chiều sâu, nhưng thung lũng tối nhanh khi mặt trời khuất sau dãy núi.
Một cách sắp xếp hay: xem thác từ bờ và đi bè vào buổi sáng, lên chùa khoảng gần trưa khi nắng đã lên để có toàn cảnh rõ nét. Nếu ngủ lại gần thác, sáng hôm sau lên chùa thật sớm để thấy thung lũng trong sương rồi xuống ăn sáng — đó là lúc khu chùa yên tĩnh nhất.
Mùa cũng quan trọng như giờ. Mùa lúa chín, nhìn từ đồi xuống thấy những thửa ruộng vàng uốn theo sông; mùa nước trong, màu ngọc của vũng thác rõ hơn khi nhìn từ trên cao; mùa đông có ngày sương dày đến mức không nhìn thấy thác.
Trang phục và ứng xử nơi chùa
Chùa là nơi sinh hoạt của nhà chùa và người dân. Vài nguyên tắc lịch sự áp dụng như ở hầu hết chùa Việt:
- Ăn mặc kín đáo: áo có tay, quần hoặc váy dài quá gối. Nếu đang mặc đồ đi bè, đồ ngắn, nên mang theo một áo khoác và khăn choàng để mặc khi lên chùa.
- Nói khẽ, đi nhẹ, nhất là trong chính điện và khi có người đang lễ.
- Không leo lên bệ, không ngồi lên lan can, không đặt chân lên bậc thờ để chụp ảnh.
- Hỏi trước khi chụp trong chính điện; một số nơi không khuyến khích chụp ảnh bên trong. Không chụp cận mặt nhà sư hay người đang lễ nếu chưa được đồng ý.
- Không mang đồ ăn có mùi, đồ uống có cồn lên khu chùa; không xả rác trên đường bậc.
- Công đức là tuỳ tâm: bỏ vào hòm công đức đặt sẵn; không nhét tiền lẻ vào tay tượng hay rải tiền khắp nơi.
- Để giày dép đúng chỗ nếu bước vào khu có quy định bỏ giày; xếp gọn ở mép, không để giữa lối đi của người khác.
Những nguyên tắc này không phải điều kiện riêng của một ngôi chùa, mà là phép lịch sự chung khi bước vào nơi người khác coi trọng. Làm đúng thì không ai nhắc, làm sai thì người địa phương sẽ khó chịu dù không nói ra.
Chụp ảnh từ đồi chùa
Chọn góc có cả ruộng và thác. Ảnh chỉ có thác nhìn từ xa thường nhỏ và nhạt. Lấy thêm một mảng ruộng hoặc khúc sông ở tiền cảnh, thác ở xa, núi phía sau — bức ảnh có lớp lang và cho người xem hiểu vị trí.
Dùng ống kính hoặc chế độ phóng vừa phải. Điện thoại phóng quá mức làm ảnh nhoè; phóng vừa đủ để thác chiếm khoảng một phần ba khung là cân bằng.
Tránh giờ sương nếu muốn ảnh rõ. Sương sớm cho ảnh nên thơ nhưng mất màu. Nếu cần ảnh rõ màu nước, chờ nắng lên.
Đừng chắn lối đi và khu lễ. Sân chùa là nơi người đi lễ qua lại; chọn chỗ đứng ở mép sân, chụp nhanh rồi nhường chỗ. Không kê chân máy giữa lối đi.
Thiết bị bay chụp ảnh: không tự ý. Khu vực thác là vùng biên giới, việc bay thiết bị chụp ảnh trên không có quy định riêng và cần xin phép theo quy định hiện hành. Không bay từ sân chùa hay từ đồi khi chưa có phép.
Đường bậc lên đồi: sức khoẻ và thời tiết
Quãng lên chùa chủ yếu là đường bậc. Với người khoẻ, đi thong thả kèm vài lần dừng ngắm cảnh không mất nhiều thời gian; với người lớn tuổi, đau khớp gối, người đang hồi phục sau bệnh hoặc có bệnh tim mạch, nên đi chậm, nghỉ ở các khoảng đất rộng, và hỏi ý kiến bác sĩ trước chuyến đi nếu có bệnh nền. Không ai bắt buộc phải lên tới đỉnh — đi được nửa đường đã thấy cảnh khác hẳn ở dưới.
Mùa hè, đi bậc giữa nắng gắt dễ mất sức; mang nước và mũ, chọn giờ sớm hoặc chiều. Mùa mưa và mùa nồm, bậc đá có rêu, có lá rụng, dễ trơn; bám tay vịn nếu có, bước chậm, không chạy xuống. Mùa đông, đứng lâu trên đồi gió lạnh hơn ở dưới thung lũng, nên mặc áo ấm.
Với trẻ nhỏ, đường bậc là chỗ hay xảy ra vấp ngã nhất trong cả khu thác. Nắm tay trẻ khi xuống bậc, vì xuống mới là lúc dễ ngã chứ không phải lúc lên.
Ngôi chùa trong một ngày ở vùng thác
Phần lớn khách ghép chùa với thác trong cùng một buổi, vì từ khu thác đi lên đồi rất gần. Một lịch hợp lý: tới thác sớm, xuống bờ xem thác và đi bè; khi nắng lên, lên chùa xem toàn cảnh; trưa ăn nghỉ; chiều đi động Ngườm Ngao hoặc làng đá Khuổi Ky. Những ai đã đi thác nhiều lần thường nói chỗ nhớ nhất lại là khoảnh khắc đứng ở sân chùa nhìn xuống — vì đó là lúc hiểu được thác nằm ở đâu giữa núi và ruộng.
Đi theo đoàn có lịch trình chặt thì thời gian ở chùa thường ngắn. Nếu bạn tự đi, nên dành ít nhất một giờ cho cả đường lên, lúc đứng xem và đường xuống, để không phải vội trên đường bậc — đoạn xuống, khi chân đã mỏi, là đoạn dễ trượt chân nhất.
Nếu đi vào ngày rằm, mùng một hoặc các dịp lễ lớn trong năm, chùa có thể đông người dân trong vùng tới lễ. Đó là dịp thấy sinh hoạt cộng đồng thật của vùng biên, nhưng cũng là lúc khách tham quan nên nhường không gian, hạn chế chụp ảnh và đi nhẹ nhàng hơn.
Với người chỉ có một buổi ngắn, thứ tự ngược lại cũng được: lên chùa trước để nhìn tổng thể, xác định thác, sông, ruộng nằm thế nào, rồi xuống bờ sông xem cận. Cách này đặc biệt hợp với người lần đầu tới, vì sau khi nhìn từ trên cao, khi xuống bờ bạn sẽ biết mình đang đứng ở đâu trong khung cảnh vừa thấy, chụp ảnh có chủ đích hơn và không phải đi vòng vo dọc bờ.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Phật Tích Trúc Lâm Bản Giốc có phải chùa cổ không?
Không. Đây là ngôi chùa xây dựng mới, khởi công năm 2013 và khánh thành cuối năm 2014, theo lối kiến trúc chùa Việt truyền thống. Giá trị lớn với khách tham quan nằm ở vị trí trên đồi nhìn trọn thác và thung lũng, cùng vai trò sinh hoạt văn hoá của cộng đồng vùng biên.
Từ khu thác lên chùa có xa không?
Chùa nằm trên quả đồi sát khu thác nên quãng đường ngắn, nhưng phải đi nhiều bậc. Người khoẻ đi thong thả không mất nhiều thời gian; người lớn tuổi nên tính dư thời gian để nghỉ dọc đường.
Mặc đồ đi bè lên chùa có được không?
Nên thay hoặc khoác thêm áo dài tay, quần dài trước khi lên khu chùa. Đồ ướt, đồ ngắn không phù hợp ở nơi sinh hoạt của nhà chùa và người dân; mang theo một áo khoác và khăn choàng là cách tiện nhất.
Lên chùa giờ nào để nhìn thác rõ nhất?
Khoảng gần trưa, khi nắng đã lên, màu nước và ruộng rõ nhất. Sáng sớm cảnh có sương mờ, đẹp theo kiểu khác; chiều muộn ánh sáng xiên đẹp nhưng thung lũng tối nhanh. Mùa đông có ngày sương dày cả buổi sáng.
Chùa có ngày nào đông người không?
Như nhiều chùa khác, ngày rằm, mùng một âm lịch và các dịp lễ lớn trong năm thường đông người dân trong vùng tới lễ. Nếu muốn yên tĩnh để ngắm cảnh, chọn ngày thường; nếu đi đúng ngày lễ, nhường không gian cho người đi lễ.