Bè tre ở thác Bản Giốc là những chiếc mảng ghép từ cây tre lớn, do người địa phương chống bằng sào, chở khách từ bờ ra vùng nước dưới chân thác rồi quay về trong một vòng ngắn. Bè chỉ chạy khi mực nước và dòng chảy cho phép; mùa nước lớn, sau mưa to, bè có thể tạm dừng. Khách đi bè bắt buộc mặc áo phao, ngồi đúng chỗ và làm theo người chống bè.
Bài này giải thích bè vận hành ra sao, vì sao có hôm có bè hôm không, những điểm an toàn mà người đi hay xem nhẹ, và cách ứng xử với những người chống bè — phần lớn là lao động địa phương sống một phần nhờ nghề này. Bài không nêu giá đi bè, vì giá do đơn vị quản lý quy định và có thể thay đổi; hỏi tại quầy trong khu thác là chính xác nhất.
Chiếc bè và người chống bè
Bè ở đây không phải thuyền. Đó là một mặt phẳng ghép từ nhiều cây tre to, buộc chặt, có ghế hoặc tấm ngồi đặt lên trên, đôi khi có mái che nắng. Người chống bè đứng ở đầu hoặc đuôi, dùng một cây sào dài cắm xuống đáy sông để đẩy bè đi. Vùng nước dưới chân thác nông sâu không đều, nên người chống phải thuộc từng chỗ đáy đá, từng dòng xoáy nhỏ — kinh nghiệm này có được sau nhiều mùa nước.
Phần lớn người chống bè là cư dân các bản quanh thác. Với nhiều hộ, đây là việc làm thêm theo mùa, xen giữa vụ lúa, vụ dẻ và chăn nuôi. Họ quen nước nhưng không phải nhân viên cứu hộ chuyên nghiệp, nên phần an toàn của chính bạn — mặc áo phao, ngồi yên — quan trọng không kém tay sào của họ.
Vòng bè thường đưa khách tới khoảng cách gần chân thác đủ để cảm nhận bụi nước và tiếng ầm, rồi xoay ngang cho khách nhìn, sau đó quay về. Bè không đi xa khỏi khu vực quy định, vì sông ở đây là đoạn biên giới; người chống bè biết rõ giới hạn đó.
Khi nào bè chạy, khi nào bè dừng
Quyết định cho bè chạy nằm ở đơn vị quản lý khu thác và người chống bè, dựa trên mực nước, tốc độ dòng chảy, thời tiết trong ngày. Thường thì mùa khô và những ngày nước hiền của mùa thu là lúc bè chạy đều. Sau các trận mưa lớn ở thượng nguồn, nước lên nhanh, dòng mạnh, nước đục che khuất đá ngầm — đó là lúc bè có thể dừng cả ngày hoặc vài ngày.
Ngay trong một ngày cũng có thể thay đổi. Buổi sáng bè chạy, buổi chiều mưa dông kéo tới, bè dừng. Gió mạnh cũng làm bè khó điều khiển, vì bè tre nhẹ, mặt rộng, dễ bị gió đẩy. Khi được báo bè tạm dừng, đừng mặc cả để được đi "một vòng ngắn thôi": người chống bè đồng ý vì nể khách là chuyện có thể xảy ra, và đó chính là tình huống nguy hiểm nhất.
Nếu đi bè là điều bạn muốn nhất trong chuyến đi, nên chừa dư một buổi. Ở lại Trùng Khánh một đêm cho bạn hai cơ hội — chiều hôm trước và sáng hôm sau — thay vì đặt cược vào một khung giờ.
Trình tự lên bè an toàn
Mỗi nơi có cách tổ chức riêng, nhưng trình tự dưới đây là những gì nên tự làm, kể cả khi không ai nhắc:
- Cất điện thoại, ví, giấy tờ vào túi chống nước hoặc túi đeo trước ngực; tháo kính râm có dây nếu dễ rơi. Đồ rơi xuống vùng chân thác coi như mất.
- Mặc áo phao trước khi bước xuống bè, cài đủ khoá, kéo dây cho áo ôm sát người. Áo phao rộng sẽ tuột lên cổ khi ngã xuống nước, mất tác dụng. Trẻ em phải có áo cỡ trẻ em; nếu không có cỡ vừa, đừng cho trẻ đi.
- Bước lên bè ở giữa, từng người một, theo chỉ dẫn của người chống bè. Không nhảy, không đứng ở mép bè khi bè đang chòng chành.
- Ngồi đúng chỗ được xếp. Người chống bè xếp chỗ để cân bè; đổi chỗ lung tung làm bè nghiêng.
- Trong suốt vòng bè, giữ tay chân trong bè, không thò tay vớt nước khi bè tới gần chân thác, không đứng dậy chụp ảnh.
- Khi bè cập bờ, chờ người chống bè giữ bè ổn định mới đứng lên; bước lên bờ ở chỗ bằng, không bước lên đá rêu.
Cởi áo phao trả lại sau khi đã lên hẳn bờ, không cởi khi bè còn trên nước. Nghe thì hiển nhiên, nhưng đó là thói quen người ta hay bỏ qua nhất ngay khi thấy bờ đã gần.
Những người nên cân nhắc trước khi đi bè
Người không biết bơi. Áo phao giữ bạn nổi, nhưng hoảng loạn trong nước lạnh vẫn nguy hiểm. Nếu không biết bơi, hãy ngồi ở giữa bè, bám chắc, và tránh những ngày nước mạnh.
Trẻ nhỏ. Cần một người lớn kèm sát từng em, áo phao vừa cỡ. Trẻ quá nhỏ chưa ngồi yên được thì nên để lại trên bờ cùng một người lớn khác.
Người say sóng, chóng mặt. Bè dập dềnh nhẹ, cộng với tiếng thác và bụi nước, có người thấy chóng mặt. Nếu dễ say, ăn nhẹ trước, nhìn về phía xa, và nói với người chống bè nếu thấy khó chịu để quay về sớm.
Người có bệnh tim mạch, huyết áp, đang mang thai. Nước lạnh bắn vào người, tiếng ầm và cảm giác chòng chành có thể gây căng thẳng. Hỏi ý kiến bác sĩ trước chuyến đi nếu bạn có bệnh nền; khi đã ở đó mà thấy không ổn thì đứng trên bờ xem là đủ.
Người vừa uống rượu bia. Không nên đi bè. Đây là nguyên nhân phổ biến của tai nạn sông nước ở mọi nơi, không riêng gì Bản Giốc.
Ướt bao nhiêu và chuẩn bị quần áo thế nào
Đi bè tới gần chân thác, gần như chắc chắn bị bụi nước phủ lên tóc, mặt và vai. Ngày nước lớn hơn hoặc gió thổi về phía bè thì có thể ướt cả áo. Mùa hè, ướt một chút lại dễ chịu; mùa đông và đầu xuân, nước lạnh cộng gió thung lũng làm người run nhanh, nhất là trẻ con.
Cách chuẩn bị gọn: mặc áo khoác mỏng chống nước bên ngoài nếu đi mùa lạnh, mang theo một áo khô để thay sau khi lên bờ; giày dép có thể ướt nên chọn loại nhanh khô. Máy ảnh và điện thoại nên có bao chống nước. Nếu muốn quay phim, dùng dây đeo cổ tay để không làm rơi máy khi bè chòng chành.
Sau khi lên bờ, đừng vội lên ngay xe máy chạy đường đèo trong tình trạng ướt, nhất là chiều muộn mùa đông. Nghỉ ở bãi cỏ, thay áo khô, uống nước ấm rồi mới đi tiếp.
Chụp ảnh trên bè mà vẫn an toàn
Chụp khi bè đứng yên, cất máy khi bè xoay. Người chống bè thường dừng bè ở một khoảng cách cho khách nhìn và chụp. Đó là lúc an toàn để giơ máy; khi bè đổi hướng hoặc qua chỗ nước xoáy, hai tay nên bám bè.
Ngồi mà chụp, không đứng. Đứng lên giữa bè để lấy góc cao làm dịch trọng tâm, bè nghiêng và người khác mất thăng bằng theo. Muốn ảnh có cả người lẫn thác, nhờ người ngồi cạnh chụp, hoặc chụp lại từ bờ.
Không chụp tự sướng sát mép bè. Phần lớn sự cố rơi đồ, trượt chân trên bè ở mọi khu du lịch đường sông đến từ tư thế ngả người ra ngoài để lấy hậu cảnh. Hậu cảnh vẫn vào khung khi bạn ngồi ngay ngắn ở giữa.
Dùng dây đeo và bao chống nước. Dây đeo cổ tay giữ máy khi tuột tay; bao chống nước giữ máy khỏi bụi nước. Lau ống kính trước mỗi lần chụp vì hơi nước đọng làm ảnh nhoè.
Thiết bị bay chụp ảnh không dùng tuỳ tiện. Khu thác nằm ở vùng biên giới, việc bay thiết bị chụp ảnh trên không có quy định riêng. Không tự ý bay từ bè hay từ bờ; muốn bay phải tìm hiểu và xin phép theo quy định hiện hành.
Nếu chẳng may có người rơi xuống nước
Tai nạn trên bè hiếm khi xảy ra khi mọi người ngồi yên và mặc áo phao đúng cách, nhưng biết trước cách phản ứng giúp tránh hoảng loạn. Với người rơi xuống nước: giữ bình tĩnh, để áo phao đưa người nổi lên, ngửa mặt lên trời, chân hướng xuôi dòng nếu bị nước cuốn, và tìm vật để bám — cây sào, mép bè, tay người đưa ra. Đừng cố bơi ngược về phía chân thác, vì vùng nước trắng ở đó có dòng xoáy và nhiều bọt khí, khó nổi.
Với người còn trên bè: không nhảy xuống cứu. Người nhảy xuống không có kỹ năng cứu hộ thường trở thành nạn nhân thứ hai. Việc đúng là giữ thăng bằng cho bè, la to báo người chống bè, đưa sào hoặc vật nổi về phía người rơi, và làm theo chỉ dẫn. Người chống bè và lực lượng tại khu thác biết cách tiếp cận an toàn hơn.
Sau khi được đưa lên bờ, dù thấy ổn vẫn nên nghỉ, giữ ấm, và đến cơ sở y tế gần nhất nếu có sặc nước, đau ngực, khó thở hay lạnh run kéo dài. Những triệu chứng sau đuối nước có khi xuất hiện muộn, không nên chủ quan.
Ứng xử với người chống bè và với dòng sông
Người chống bè làm một công việc nặng: đứng nhiều giờ, chống sào ngược dòng, dưới nắng hoặc mưa phùn. Một lời cảm ơn, ngồi yên và nghe theo chỉ dẫn là cách tôn trọng họ tốt nhất. Nếu muốn gửi thêm tiền cảm ơn, hãy làm một cách kín đáo, không ép, không biến thành chuyện mặc cả trên bè.
Đừng xả rác xuống sông, kể cả vỏ hạt dẻ hay đầu lọc thuốc lá. Vùng nước dưới chân thác là nơi người dân quanh đó vẫn sống cùng; rác ở đây không trôi đi đâu mà dạt vào bờ đá. Cũng đừng hái cây, bẻ cành ven bờ để làm đạo cụ chụp ảnh.
Cuối cùng, chấp nhận rằng có những ngày không có bè. Đó không phải chuyện thiếu chuyên nghiệp mà là cách duy nhất để một dịch vụ dựa vào sông tự nhiên vận hành an toàn. Ngày không có bè, thác vẫn ở đó, bờ sông vẫn đẹp.
Một điều nhỏ nữa: khi chờ tới lượt lên bè, hãy đứng lùi khỏi mép bến, nhường lối cho người vừa cập bờ bước lên trước. Bến bè thường hẹp, đá ẩm, và người vừa xuống bè thì chân còn run vì ướt lạnh. Xếp hàng gọn, không chen, không giữ chỗ cho cả đoàn đông khi người khác đã đợi lâu — những việc đơn giản ấy làm cả bến bè trôi chảy hơn, và người chống bè cũng có thời gian kiểm lại áo phao cho từng lượt khách.
Câu hỏi thường gặp
Đi bè thác Bản Giốc có bắt buộc mặc áo phao không?
Có. Mặc áo phao là yêu cầu tối thiểu với mọi hoạt động trên sông nước ở các khu du lịch, và người chống bè sẽ không cho bè rời bờ nếu khách chưa mặc. Áo phải cài đủ khoá và vừa người, nhất là với trẻ em.
Vì sao có ngày đến nơi mà không được đi bè?
Bè dừng khi nước lớn, dòng chảy mạnh, nước đục che đá ngầm, hoặc có mưa dông, gió mạnh. Quyết định dựa vào tình hình từng ngày nên khó báo trước lâu; muốn chắc nên hỏi tại khu thác hoặc chỗ nghỉ ở Trùng Khánh vào hôm trước.
Một vòng bè kéo dài bao lâu?
Thường là một vòng ngắn ra gần chân thác rồi quay về, đủ để ngắm và chụp ảnh. Thời gian cụ thể do đơn vị vận hành quy định và có thể thay đổi theo mực nước; bạn nên hỏi tại quầy để biết khi mua vé.
Mang máy ảnh lên bè có an toàn không?
Mang được, nhưng nên dùng túi hoặc bao chống nước và dây đeo cổ tay. Bụi nước gần chân thác bám vào ống kính rất nhanh; mang theo khăn mềm để lau, và cất máy khi bè xoay hoặc cập bờ.
Trẻ em mấy tuổi thì đi bè được?
Không có con số chung áp dụng mọi nơi. Điều cần là có áo phao vừa cỡ, trẻ ngồi yên được và có người lớn kèm sát. Nếu trẻ còn quá nhỏ hoặc hiếu động, cho trẻ xem từ bờ cùng một người lớn khác.