Ở vùng Trùng Khánh, cũng như nhiều nơi ở Cao Bằng, các chợ lớn họp theo phiên tính bằng lịch âm, thường theo chu kỳ năm ngày: mỗi chợ có một cặp ngày phiên riêng trong mỗi tuần năm ngày (ví dụ ngày có số đuôi 1 và 6, hoặc 3 và 8), các chợ gần nhau so le ngày để người bán đi vòng được. Ngày phiên, người các bản xa đổ về từ sáng sớm; ngày thường, chợ chỉ còn vài sạp bán đồ ăn, tạp hoá.
Với người Tày – Nùng, đi chợ phiên chưa bao giờ chỉ là mua bán. Đó là nơi gặp họ hàng ở bản khác, nơi người già uống chén rượu với bạn cũ, nơi trai gái xưa kia làm quen qua câu hát, và nơi tin tức cả vùng được truyền đi. Bài này nhìn chợ phiên từ góc văn hoá; chuyện mua sắm hằng ngày và chi phí sinh hoạt thuộc một mục khác của trang. Ngày phiên cụ thể của từng chợ có thể thay đổi, nên trước khi đi hãy hỏi người địa phương.
Vì sao chợ họp theo phiên
Ở vùng núi, bản cách bản nhiều cây số, đường đi xưa là đường mòn qua đèo, qua suối. Không ai đi chợ hằng ngày được. Chợ phiên giải bài toán ấy: dồn người mua, người bán về một chỗ vào một ngày cố định, ai cũng biết trước để chuẩn bị hàng, sắp xếp việc nhà. Chu kỳ năm ngày đủ ngắn để người ta mua được muối, dầu, vải, dao, và đủ dài để có hàng mà bán.
Các chợ trong vùng so le ngày nhau, nên người buôn có thể đi một vòng qua nhiều chợ, hôm nay ở chợ này, mai sang chợ kia. Người dân thì nhớ lịch phiên như nhớ ngày giỗ: hỏi một bà cụ trong bản, bà sẽ nói ngay hôm nay phiên chợ nào.
Ngày nay đường nhựa đã về, có cửa hàng tạp hoá trong bản, có hàng bán qua mạng, có xe chở hàng tận nơi, nhưng chợ phiên vẫn đông. Lý do không nằm ở hàng hoá mà ở chính cái chợ: người ta vẫn muốn đi chợ để gặp nhau.
Một buổi chợ phiên, từ tờ mờ sáng đến trưa
Ngày phiên, người ở các bản xa dậy từ khi trời còn tối, gánh gùi hàng, dắt lợn, ôm gà, đi bộ hoặc chở bằng xe máy ra chợ. Mùa đông, sương mù dày đến mức đèn xe máy chỉ soi được vài mét; cả dòng người lặng lẽ đi trong sương, đến chợ mới ồn ào.
Khoảng giữa buổi sáng là lúc chợ đông nhất. Khu bán nông sản đầy rau, măng, ngô, đỗ, hạt dẻ (vào mùa), gà vịt; khu bán gia súc ở rìa chợ, người ta xem răng, xem chân con lợn, con bê cả giờ trước khi trả giá; khu hàng khô có vải, chỉ, dao, cuốc, lưỡi cày, nồi niêu; khu ăn uống bốc khói với các nồi nước dùng lớn. Tiếng Tày, tiếng Nùng, tiếng Việt, đôi khi cả tiếng của thương lái từ nơi khác, lẫn vào nhau.
Đến gần trưa, người bán hàng xa bắt đầu dọn. Người đã bán xong thì tụ lại quán ăn, ngồi với bạn bè, họ hàng; có người về sớm vì đường xa, có người ngồi đến chiều. Chợ tan dần, để lại khoảng sân trống và những người ở lại sau cùng là người nhà gần chợ.
Chợ là nơi gặp gỡ: những cuộc hẹn không cần hẹn
Gặp họ hàng. Con gái lấy chồng bản xa, ngày phiên ra chợ gặp mẹ, gửi quà, hỏi thăm. Anh em họ ở các bản khác nhau thì hẹn ngầm nhau ở chợ, không cần gọi điện.
Uống chén rượu với bạn cũ. Ở khu ăn uống, người lớn tuổi ngồi quanh bát thịt, bát canh, rót rượu mời nhau, kể chuyện mùa màng, chuyện con cháu. Nhiều cuộc làm ăn, cưới hỏi bắt đầu từ những bàn rượu chợ.
Trao tin. Ai ốm, ai mất, nhà ai sắp làm cưới, giá dẻ năm nay thế nào, đường nào đang sửa — tin cả vùng truyền qua chợ nhanh hơn mọi bảng tin.
Làm quen. Xưa trai gái các bản gặp nhau ở chợ, hát đối, trao vật làm tin. Nay người trẻ quen nhau qua điện thoại nhiều hơn, nhưng chợ vẫn là nơi hẹn hò của không ít đôi.
Học nghề, xem hàng. Người mới làm nghề đến chợ xem người khác bán gì, làm hàng thế nào; người mua giống, mua con giống học được nhiều thứ chỉ bằng việc nghe người già trả giá.
Ngày phiên trong một gia đình: chuẩn bị từ đêm trước
Với một gia đình ở bản xa, ngày phiên bắt đầu từ tối hôm trước. Người mẹ nhặt rau, bó măng, đếm trứng, xếp vào gùi; người cha buộc con gà, con vịt định bán, kiểm tra xe máy, xăng; con cái được dặn dậy sớm nếu muốn đi theo. Nhà có hàng nhiều thì hẹn hàng xóm đi cùng cho vui và đỡ nhau trên đường.
Sáng sớm, cả nhà ăn vội bát cháo hoặc bát cơm nguội rồi lên đường. Ra đến chợ, mỗi người một việc: mẹ ngồi bán hàng, cha đi xem hàng mua, xem giống, hỏi thăm người quen; con được dắt đi mua quần áo, giày dép, có khi được một bát phở, một cái bánh — phần thưởng của buổi chợ mà trẻ con nhớ mãi.
Bán xong, tiền được tính ngay để mua lại muối, mì chính, dầu ăn, thuốc men, đồ dùng học tập cho con. Chợ phiên vì thế là "sổ quỹ" của nhiều nhà: ngày phiên có tiền vào, có tiền ra. Người ngoài nhìn chợ chỉ thấy đông vui, người trong cuộc thấy cả một tuần năm ngày tính toán.
Chiều về, người đi chợ mang theo không chỉ hàng hoá mà cả tin tức, lời nhắn của họ hàng, và đôi khi là lời hẹn cho một đám cưới, một cuộc hát. Tối hôm ấy, bên bếp lửa, cả nhà kể nhau nghe chuyện chợ.
Giao duyên ở chợ: chuyện xưa và nay
Người già ở nhiều vùng Cao Bằng còn kể thời trai gái đi chợ phiên mặc đẹp nhất, sau buổi chợ tụ lại ở bãi đất, gốc cây gần chợ hát Sli, hát lượn đến chiều. Câu hát hỏi thăm quê quán, đố nhau, rồi thử lòng nhau. Đôi nào hợp ý thì hẹn phiên sau, hoặc nhờ người mối đến nhà.
Nhiều nơi khác ở miền núi phía Bắc có những phiên chợ nổi tiếng gắn với chuyện giao duyên. Ở Trùng Khánh, không nên tưởng tượng có một "chợ tình" kiểu sân khấu để đi xem; cảnh giao duyên ở đây vốn tự nhiên, kín đáo và ngày nay đã thưa đi nhiều.
Điều còn lại rõ nhất là tâm thế đi chợ: người ta vẫn mặc tươm tất, vẫn coi ngày phiên là ngày đáng chờ. Với người già, không đi chợ phiên là thiếu một thứ gì đó trong tuần năm ngày của mình.
Những thứ thường gặp ở chợ phiên vùng Trùng Khánh
Bảng gom các nhóm hàng quen thuộc và ý nghĩa văn hoá phía sau. Hàng có hay không, nhiều hay ít còn tuỳ mùa và tuỳ chợ.
| Nhóm hàng | Ví dụ | Câu chuyện phía sau |
|---|---|---|
| Nông sản theo mùa | Măng, rau rừng, ngô, đỗ, hạt dẻ mùa thu | Nhìn chợ là biết mùa: chợ đầy dẻ là đang tháng Chín, tháng Mười dương lịch |
| Gia súc, gia cầm | Lợn, gà, vịt, có nơi có trâu, bò | Mua bán con giống là chuyện lớn, cả nhà đi cùng để cùng xem |
| Nông cụ, đồ rèn | Dao, cuốc, lưỡi cày, liềm | Đồ rèn của các lò trong tỉnh; người mua thử lưỡi rất kỹ |
| Vải, chỉ, đồ may | Vải chàm, chỉ màu, khăn, áo may sẵn | Nơi giữ lại chút trang phục truyền thống trong đời thường |
| Đồ đan | Gùi, giỏ, nong, nia, mẹt tre | Hàng của người già trong bản, đan vào lúc nông nhàn |
| Ăn uống tại chỗ | Bánh cuốn, phở, cháo, các món nước, rượu | Bàn ăn là nơi gặp gỡ chính của buổi chợ |
Nhìn vào bảng, bạn sẽ thấy chợ phiên phản ánh cả một năm làm ăn của vùng. Muốn hiểu một nơi, hãy đi chợ phiên ít nhất một lần mỗi mùa.
Những gì đang đổi thay
Chợ phiên ở trung tâm các xã ngày càng giống chợ thị trấn: nhiều quần áo may sẵn, hàng điện tử, đồ nhựa, hàng tiêu dùng chở từ xuôi lên. Đồ đan, đồ rèn thủ công ít dần; áo chàm trên người đi chợ thưa hơn. Chợ được xây kiên cố, có mái che, có nơi được quy hoạch lại, thuận tiện hơn nhưng bớt vẻ chợ bãi xưa.
Ở các chợ gần thác Bản Giốc và khu trung tâm, khách du lịch ngày càng đông, nhất là dịp cuối tuần, mùa dẻ, mùa nước thác. Hàng phục vụ khách như đặc sản đóng gói, quà lưu niệm xuất hiện nhiều hơn. Người bán vừa phải giữ khách quen trong bản, vừa học cách bán cho người lạ.
Dù vậy, những phiên chợ ở các xã cũ xa trung tâm vẫn giữ khá nhiều nếp xưa: người đi chợ chủ yếu là dân bản, hàng chủ yếu là nông sản nhà làm, bàn rượu vẫn đông những người lớn tuổi. Đó là nơi bạn thấy rõ nhất đời sống của người Tày – Nùng vùng này.
Với người làm công tác văn hoá, chợ phiên cũng là nơi dễ tìm nghệ nhân: người hát Sli giỏi, người còn nhuộm chàm, người đan gùi khéo đều đi chợ. Hỏi chuyện ở bàn rượu chợ đôi khi mở ra những mối quen mà ngồi ở văn phòng không bao giờ có. Muốn giữ một phiên chợ sống, cách tốt nhất không phải là trang trí lại nó cho khách xem, mà là để người dân bản tiếp tục có lý do đi chợ: có chỗ bán nông sản nhà làm, có bàn ăn, có góc ngồi trò chuyện.
Đi chợ phiên với tư cách khách: vài điều nên nhớ
Đi sớm. Chợ đông và nhiều hàng nhất vào buổi sáng. Đến trưa, nhiều người bán ở xa đã dọn về.
Trả giá nhẹ nhàng. Mặc cả là chuyện bình thường, nhưng với người già bán vài bó rau, vài chục quả trứng, mặc cả gắt là thiếu tế nhị. Mua đúng số lượng cần, đừng hỏi giá rồi bỏ đi liên tục.
Xin phép trước khi chụp ảnh người. Chợ phiên rất "ăn ảnh", nhưng người đi chợ không phải người mẫu. Chụp cận mặt mà không hỏi là điều nhiều người khó chịu. Chụp cảnh chung từ xa thì thoải mái hơn.
Đừng chắn lối. Lối đi trong chợ hẹp, người gánh hàng, dắt gia súc đi lại nhiều. Dừng lại chụp ảnh giữa lối là cản trở người ta làm ăn.
Giữ ví, giữ điện thoại cẩn thận. Như mọi nơi đông người, hãy cẩn thận đồ đạc của mình, nhất là ở khu ăn uống và giờ cao điểm.
Câu hỏi thường gặp
Chợ phiên Trùng Khánh họp vào ngày nào?
Các chợ ở vùng này họp theo phiên tính bằng lịch âm, chu kỳ năm ngày, mỗi chợ một cặp ngày riêng. Lịch có thể thay đổi theo quyết định của địa phương, nên hãy hỏi người địa phương hoặc chủ nơi lưu trú trước khi đi để không trượt phiên.
Chợ phiên có bán đồ thổ cẩm, áo chàm không?
Có, nhưng ít hơn xưa. Bạn có thể gặp vải chàm, khăn, áo may sẵn, đôi khi đồ thêu. Hàng thủ công thật thường của người già trong bản bán lẻ, không nhiều. Hàng bán cho khách ở khu du lịch có khi là hàng nơi khác chở đến.
Đi chợ phiên có cần biết tiếng Tày, tiếng Nùng không?
Không cần. Người bán hầu hết nói được tiếng Việt. Biết vài câu chào hỏi, cảm ơn bằng tiếng địa phương sẽ làm cuộc mua bán vui hơn, người bán thường cười và đáp lại rất nhiệt tình.
Mùa nào đi chợ phiên Trùng Khánh đẹp nhất?
Mỗi mùa một vẻ. Những phiên cuối năm âm lịch đông vui nhất; mùa thu có hạt dẻ, lúa chín; mùa xuân có hoa và các loại rau rừng. Mùa đông sương mù dày, sáng sớm rất lạnh nhưng cảnh chợ trong sương lại rất riêng.
Có nên mua gia súc, gia cầm ở chợ phiên mang về xuôi không?
Không nên với khách đi đường xa. Vận chuyển động vật sống đường dài vừa vất vả cho con vật, vừa có thể vướng các quy định về kiểm dịch. Nếu muốn mua thực phẩm, chọn đồ khô, đồ đã sơ chế và bảo quản đúng cách.