Phần lớn danh thắng ở vùng Trùng Khánh mang tên tiếng Tày – Nùng: Bản Giốc là tên bản đặt cho thác, Ngườm Ngao thường được hiểu là "hang hổ", Khuổi Ky là "suối Ky", Pò Peo là "gò Peo". Riêng Quây Sơn và Thang Hen thì nghĩa gốc chưa có lời giải thống nhất, và cách thận trọng là trình bày các cách hiểu như những giả thuyết.
Bài này đi qua từng tên, nói rõ phần nào là nghĩa từ vựng đã chắc, phần nào là lời kể dân gian, phần nào chưa ai trả lời được. Mục đích là để người viết, người hướng dẫn khách, người làm nội dung về vùng dùng tên đúng, giải thích đúng, và không vô tình biến một câu chuyện tự chế thành "sự tích".
Quy tắc chung: tên danh thắng thường là tên bản làng gần đó
Người Tày, người Nùng không đặt tên cho thác, hồ hay hang theo kiểu "đẹp" như người làm du lịch ngày nay. Họ gọi theo bản gần nhất, theo đặc điểm dễ thấy, hoặc theo một con vật, một cây cối gắn với chỗ ấy. Một con thác nằm cạnh bản Giốc thì được gọi là thác của bản Giốc; một cái hang có chuyện hổ trú thì gọi là hang hổ.
Khi người ngoài đến tham quan, viết báo, làm bản đồ, những tên ấy được ghi lại bằng chữ Quốc ngữ, đôi khi theo cách nghe của người ghi, nên một tên có thể có hai ba cách viết. Sau một thời gian dài, cách viết nào được dùng trên văn bản chính thức và biển chỉ dẫn thì cách ấy thành chuẩn.
Hiểu quy tắc này để thấy: tên danh thắng ở Trùng Khánh trước hết là tên của người địa phương, mang theo đời sống của họ, chứ không phải nhãn hiệu du lịch. Giải thích tên nên bắt đầu từ tiếng Tày – Nùng và từ bản làng xung quanh, không bắt đầu từ trí tưởng tượng.
Bản Giốc hay Bản Dốc: một cái tên, hai cách viết
Tên thác gắn với bản Giốc, một bản của người Tày ở vùng nay thuộc xã Đàm Thủy. Chữ "bản" là làng; phần "Giốc" là tên riêng của bản. Trong nhiều tài liệu, sách báo và cả văn bản cũ, tên thác từng được viết là "Bản Dốc". Hai cách viết cùng tồn tại một thời gian dài; về sau "Bản Giốc" được dùng thống nhất trên giấy tờ, biển chỉ dẫn và trong đời sống.
Sự khác nhau giữa "Giốc" và "Dốc" chủ yếu đến từ việc ghi âm tiếng Tày bằng chữ Quốc ngữ. Không nên suy từ chữ "Dốc" ra nghĩa "con dốc" của tiếng Việt, vì đó là một sự trùng âm khi ghi chép, không phải nghĩa gốc. Phần nghĩa của chữ "Giốc" trong tiếng Tày, nếu có, cần hỏi người nói tiếng Tày ở chính vùng Đàm Thủy; hiện chưa thấy giải thích được chấp nhận rộng rãi.
Khi viết hôm nay, hãy dùng "Bản Giốc". Nếu đang trích một tài liệu cũ viết "Bản Dốc", giữ nguyên trong ngoặc kép và chú thích là cách viết cũ. Như vậy người đọc vừa hiểu đúng, vừa tìm được tài liệu gốc khi cần.
Sông Quây Sơn: cái tên còn để mở
Quây Sơn là tên của dòng sông chảy qua các xã ven biên phía bắc vùng Trùng Khánh rồi đổ xuống thác Bản Giốc. Tên này được dùng ổn định trên giấy tờ và trong đời sống. Tuy vậy, nghĩa gốc của hai chữ "Quây Sơn" chưa có lời giải thống nhất trong các tài liệu phổ thông.
Nếu đọc theo mặt chữ Hán Việt, "sơn" là núi, còn "quây" không phải là một âm Hán Việt quen thuộc, nên khó coi toàn bộ tên là một từ Hán Việt thuần. Nhiều khả năng đây là âm địa phương được ghi lại, sau đó chữ "sơn" được hiểu theo nghĩa Hán Việt cho dễ nhớ. Đây là giả thuyết hợp lý về mặt ngôn ngữ, nhưng chưa có văn bản gốc nào xác nhận.
Người dân hai bên bờ có cách gọi dòng sông bằng tiếng mẹ đẻ của mình, và phía bên kia biên giới dòng sông còn mang một tên khác. Trong bài viết thông thường, tên Quây Sơn là đủ. Nếu bạn là người làm nghiên cứu, cách tốt nhất là ghi lại cách người già ở các bản ven sông như vùng Ngọc Côn, Phong Nậm, Đàm Thủy gọi dòng sông, rồi mới so với tên chính thức.
Ngườm Ngao: hang hổ và câu chuyện đi kèm
Động Ngườm Ngao nằm gần thác Bản Giốc, trên địa bàn xã Đàm Thủy mới. "Ngườm" là hang, hốc đá; "ngao" theo cách giải thích phổ biến là con hổ. Vì vậy Ngườm Ngao thường được dịch là "hang hổ". Phần nghĩa từ vựng này được nhiều tài liệu thống nhất.
Đi kèm cái tên là lời kể dân gian rằng xưa kia vùng núi quanh đây có hổ, chúng trú trong hang và người trong bản gọi hang theo con vật ấy. Câu chuyện hợp lý với cảnh quan rừng núi đá vôi trước khi người đông lên, nhưng vẫn là lời kể, không có ghi chép cụ thể về thời điểm hay sự việc.
Một chú ý nhỏ: "Ngườm Ngao" viết với dấu huyền ở chữ đầu, không viết "Ngườm Ngào" hay "Nguồm Ngao". Tên chuẩn đã ổn định trên giấy tờ và biển chỉ dẫn. Gặp cách viết lệch trên mạng, bạn có thể nhận ra ngay đó là nguồn chép lại vội, chưa qua kiểm tra, và nên đối chiếu thêm với nguồn của chính quyền địa phương. Khi làm nội dung, viết đúng chính tả giúp người đọc tìm được thông tin, cũng là tôn trọng tên gọi của người địa phương.
Hồ Thang Hen và cách gọi theo cụm hồ
Hồ Thang Hen nằm trên vùng núi đá của xã Quốc Toản cũ, vốn thuộc huyện Trà Lĩnh, nay thuộc xã Trà Lĩnh. Lời giới thiệu của địa phương thường nói đây là một cụm hồ, kể tới con số "36 hồ" lớn nhỏ trên núi, trong đó Thang Hen là hồ lớn và được biết đến nhiều nhất. Con số ấy nên hiểu là cách nói dân gian của vùng, không phải kết quả đo đạc chính thức.
Về tên, "Thang Hen" là tên tiếng địa phương. Chưa thấy tài liệu phổ thông nào giải nghĩa chắc chắn hai chữ này. Có những cách giải thích lưu truyền gắn với hình dáng hồ hay với một câu chuyện cũ, nhưng chưa có nguồn đáng tin để khẳng định. Nếu bạn nghe một lời giải thích từ người trong vùng, hãy ghi lại kèm tên bản và thời điểm nghe.
Trong trường hợp như Thang Hen, cách viết tốt nhất là nói thẳng: tên gốc tiếng địa phương, nghĩa chưa có lời giải thống nhất. Điều này không làm bài kém hấp dẫn, ngược lại còn giúp người đọc tin vào những phần khác của bài, vì họ biết người viết không tự bịa ra những chỗ mình không chắc.
Khuổi Ky, Pò Peo và những tên nhỏ hơn
Ngoài các danh thắng lớn, vùng Trùng Khánh có nhiều tên nhỏ hay gặp trên đường đi. Đọc nghĩa theo từ gốc Tày giúp hình dung nơi chốn:
- Khuổi Ky: "khuổi" là suối, "Ky" là phần tên riêng. Bản Khuổi Ky ở vùng Đàm Thủy nổi tiếng với những ngôi nhà sàn xây bằng đá của người Tày.
- Pò Peo: "pò" là gò, đồi; đây là địa danh ở vùng Ngọc Côn, nơi sông Quây Sơn chảy vào địa phận Việt Nam.
- Các tên bắt đầu bằng Nà: chỉ những cánh đồng lúa nước ven sông, ven suối, rất dày ở dải Đàm Thủy, Đình Phong.
- Các tên bắt đầu bằng Lũng: chỉ thung lũng kín giữa núi đá, phổ biến ở phần Trà Lĩnh cũ.
- Các tên bắt đầu bằng Phja (Phia): chỉ các đỉnh núi, thường là mốc định hướng của người trong bản.
Với những tên nhỏ, phần tên riêng phía sau thường không có lời giải in sẵn. Hỏi người trong bản là cách duy nhất để biết, và câu trả lời có khi là tên một loài cây, một con vật hay tên một người khai phá.
Tên mới đặt: chùa Phật Tích Trúc Lâm Bản Giốc và các tên du lịch
Không phải tên nào trong vùng cũng cũ. Chùa Phật Tích Trúc Lâm Bản Giốc là công trình mới, xây dựng trong những năm 2010 trên một quả đồi gần thác. Tên chùa ghép từ ba phần: "Phật Tích" (dấu tích của Phật), "Trúc Lâm" (tên một dòng thiền gốc Việt thời Trần mà nhiều chùa hiện đại theo), và "Bản Giốc" là tên vùng. Đây là cách đặt tên điển hình của các thiền viện Trúc Lâm mới xây ở nhiều tỉnh.
Từ khi vùng phát triển du lịch, nhiều tên gọi mới xuất hiện: tên các điểm ngắm cảnh, tên khu dịch vụ, tên tuyến trải nghiệm. Một số tên được dùng ổn định, một số chỉ là cách gọi của từng đơn vị kinh doanh. Khi viết về vùng, nên ưu tiên tên địa danh gốc và tên đã được dùng trên văn bản của chính quyền, tránh lấy tên thương mại làm tên địa danh.
Một lớp tên khác đến từ việc công nhận Công viên địa chất toàn cầu Non nước Cao Bằng năm 2018. Trong hệ thống của công viên địa chất, các điểm như thác Bản Giốc hay động Ngườm Ngao được gọi là các "điểm di sản địa chất" và có mô tả khoa học riêng. Tên vẫn giữ nguyên, chỉ thêm một cách nhìn mới về giá trị của chúng.
Viết tên danh thắng trên giấy tờ, bao bì và trên mạng
Khi tên địa phương đi ra ngoài vùng, nó thường bị biến dạng theo ba cách. Cách thứ nhất là bỏ dấu: "Ban Gioc", "Nguom Ngao", "Quay Son". Bỏ dấu là bình thường trong địa chỉ thư điện tử, tên tệp, đường dẫn, nhưng trong bài viết tiếng Việt thì nên giữ đủ dấu, vì "Ngườm Ngao" không dấu rất khó đọc lại cho đúng.
Cách thứ hai là dịch nghĩa sang tiếng Anh hay tiếng Việt: "Tiger Cave", "hang Hổ". Dịch nghĩa giúp người lạ hiểu, nhưng nếu dùng thay cho tên gốc thì người đọc sẽ không tìm được nơi ấy trên bản đồ hay hỏi đường được. Cách tốt là viết tên gốc trước, giải nghĩa trong ngoặc ở lần nhắc đầu tiên.
Cách thứ ba là thêm thắt: "thác Bản Giốc hùng vĩ nhất Đông Nam Á", "động Ngườm Ngao huyền bí". Những tính từ ấy không thuộc về tên. Trên bao bì, biển hiệu, tài liệu giới thiệu, cứ ghi tên đúng chính tả và vị trí đúng theo xã mới, kèm "tỉnh Cao Bằng". Thông tin chính xác bao giờ cũng đứng lâu hơn những lời khen.
Với người làm hướng dẫn viên hay người trong bản đón khách, một câu giải thích tên đúng và ngắn, như "Ngườm là hang, ngao là hổ", thường được khách nhớ lâu hơn một tràng tính từ. Đó cũng là cách đưa tiếng Tày đến gần người ngoài một cách tự nhiên.
Câu hỏi thường gặp
Viết thác Bản Giốc hay thác Bản Dốc mới đúng?
Cách viết thống nhất hiện nay là Bản Giốc, dùng trên giấy tờ, biển chỉ dẫn và trong đời sống. Bản Dốc là cách viết cũ từng xuất hiện trong nhiều tài liệu. Khi trích tài liệu cũ, có thể giữ nguyên và chú thích là cách viết cũ.
Ngườm Ngao có đúng nghĩa là hang hổ không?
Theo cách giải nghĩa phổ biến, ngườm là hang và ngao là con hổ, nên Ngườm Ngao được hiểu là hang hổ. Chuyện hổ từng trú trong hang là lời kể dân gian của vùng, hợp lý với cảnh rừng xưa nhưng không có ghi chép cụ thể.
Sông Quây Sơn nghĩa là gì?
Hiện chưa có lời giải thống nhất. Chữ sơn có thể hiểu theo Hán Việt là núi, nhưng chữ quây không phải âm Hán Việt quen thuộc, nên nhiều khả năng đây là âm địa phương được ghi lại. Cách thận trọng là coi đó là giả thuyết.
Hồ Thang Hen có thật là 36 hồ không?
Con số 36 hồ là cách nói phổ biến của địa phương về cụm hồ trên núi quanh Thang Hen. Nên hiểu đó là cách nói dân gian về một vùng nhiều hồ lớn nhỏ, không phải số liệu đo đạc chính thức.
Chùa Phật Tích Trúc Lâm Bản Giốc có phải chùa cổ không?
Không. Đây là công trình mới xây trong những năm 2010, trên một quả đồi gần thác Bản Giốc. Tên chùa theo cách đặt tên chung của các thiền viện Trúc Lâm hiện đại, ghép với tên vùng Bản Giốc.
Làm sao biết nghĩa tên một bản nhỏ trong vùng?
Bạn có thể đọc từ gốc theo tiếng Tày như bản, nà, khuổi, pò, lũng để đoán phần địa hình, còn phần tên riêng phía sau thì nên hỏi người cao tuổi ở chính bản ấy, vì nhiều tên chưa từng được ghi chép.