Trước ngày 1/7/2025, vùng Trùng Khánh có hai thị trấn: thị trấn Trùng Khánh, huyện lỵ của huyện Trùng Khánh, và thị trấn Trà Lĩnh, vốn là thị trấn Hùng Quốc, huyện lỵ của huyện Trà Lĩnh cũ trước năm 2020. Từ khi cấp huyện bị bỏ, thị trấn Trùng Khánh thành phần lõi của xã Trùng Khánh, còn thị trấn Trà Lĩnh thành phần lõi của xã Trà Lĩnh.
Hai khu phố này vẫn còn nguyên đó, với chợ, trường, phố xá, bến xe. Thứ thay đổi là vị thế hành chính: chúng không còn là "thị trấn" trên giấy tờ. Bài này kể lại lai lịch hai huyện lỵ, vai trò của mỗi nơi với các bản quanh vùng, và những gì người dân nhận thấy sau hai đợt sắp xếp năm 2020 và 2025.
Huyện lỵ ở vùng núi: vì sao một khu phố nhỏ lại quan trọng đến vậy
Ở đồng bằng, các thị trấn nằm sát nhau, đi vài cây số là gặp một khu chợ khác. Ở vùng núi đá như Trùng Khánh, khoảng cách giữa các bản xa, đường vòng qua chân núi, nên khu phố huyện lỵ gần như là nơi duy nhất trong vùng có đủ những thứ mà một bản không có: cửa hàng vật tư, hiệu thuốc, ngân hàng, bưu điện, trường trung học phổ thông, bệnh viện tuyến huyện, bến xe về tỉnh.
Vì vậy, "xuống thị trấn" với người các bản xa là một chuyến đi có mục đích, thường gom nhiều việc: đi chợ phiên, mua phân bón, khám bệnh, rút tiền, gửi hàng. Các khu phố huyện lỵ vùng cao thường đông nhất vào ngày phiên chợ, còn ngày thường khá yên, chỉ đông vào giờ học sinh tan trường.
Hiểu được điều này sẽ thấy vì sao việc dời huyện lỵ, đổi tên thị trấn hay bỏ cấp huyện không chỉ là chuyện giấy tờ. Nó quyết định người dân phải đi bao xa để làm một việc, và khu phố nào sẽ được đầu tư, khu phố nào chững lại.
Vì sao huyện lỵ vùng núi thường đặt ở chỗ ấy
Ở vùng núi đá, đất bằng đủ rộng để dựng một khu phố, một khu chợ, một dãy trụ sở là thứ hiếm. Các huyện lỵ vùng cao vì thế thường mọc lên ở những lòng chảo hiếm hoi, nơi có thể làm đường, có nguồn nước, và nằm trên giao điểm của những con đường mòn có từ trước. Trùng Khánh và Hùng Quốc cũng theo quy luật chung ấy: cả hai đều là nơi gặp nhau của nhiều lối đi từ các bản xung quanh.
Yếu tố thứ hai là chợ. Ở vùng Tày – Nùng, nhiều khu phố hình thành quanh một chợ phiên lâu đời; người buôn bán dựng nhà quanh chợ, rồi cơ quan hành chính về đặt trụ sở ở nơi đông người qua lại. Khi một khu chợ đã thành nơi hội tụ của cả vùng, việc đặt huyện lỵ ở đó là lựa chọn thuận cho cả người quản lý lẫn người dân.
Yếu tố thứ ba, riêng với vùng biên, là quan hệ với các tuyến giao thương qua biên giới. Khu phố Hùng Quốc gần cửa khẩu nên sống nhờ hàng hoá đi qua; khu phố Trùng Khánh gần các tuyến đi thác và các xã ven sông Quây Sơn. Mỗi nơi vì thế mang một nhịp sống hơi khác nhau, dù cùng là phố huyện vùng cao.
Thị trấn Trùng Khánh: trung tâm của vùng thung lũng
Thị trấn Trùng Khánh là huyện lỵ lâu năm của huyện Trùng Khánh. Khu phố hình thành dọc theo trục đường chính, có chợ trung tâm, các cơ quan huyện, trường học các cấp và trung tâm y tế. Từ đây có đường đi về phía thác Bản Giốc, về phía thượng nguồn sông Quây Sơn, và về phía trung tâm tỉnh Cao Bằng.
Khách du lịch đi thác thường chỉ lướt qua thị trấn, có khi dừng ăn sáng hoặc mua hạt dẻ, rồi đi tiếp. Nhưng với người địa phương, đây là nơi mọi con đường trong vùng hội về. Học sinh các xã quanh lên học trung học phổ thông, nhiều em ở trọ hoặc ở bán trú; người bệnh nặng từ các xã được chuyển lên tuyến trên qua đây.
Từ ngày 1/7/2025, thị trấn cũ cùng các xã Lăng Hiếu, Khâm Thành, Đức Hồng thành xã Trùng Khánh. Khu phố vẫn là trung tâm thương mại và dịch vụ của cả vùng, nhưng về hành chính, nó chỉ ngang hàng với sáu xã còn lại. Các việc trước kia làm ở huyện nay chuyển về xã hoặc lên tỉnh tuỳ loại thủ tục.
Thị trấn Hùng Quốc, rồi thị trấn Trà Lĩnh
Phía tây vùng, khu phố huyện lỵ của Trà Lĩnh cũ mang tên thị trấn Hùng Quốc trong nhiều năm. "Hùng Quốc" là tên Hán Việt, ghép từ "hùng" là mạnh mẽ và "quốc" là đất nước, một kiểu tên mang tinh thần chung của nhiều địa danh đặt trong thế kỷ XX. Khu phố nằm gần cửa khẩu Trà Lĩnh, nên ngoài vai trò hành chính, nó còn có nhịp sống của một nơi giao thương: xe tải, kho bãi, dịch vụ ăn nghỉ cho lái xe.
Khi huyện Trà Lĩnh nhập vào Trùng Khánh năm 2020, thị trấn Hùng Quốc được đổi tên thành thị trấn Trà Lĩnh. Lý do được hiểu rộng rãi là để giữ tên huyện cũ trên bản đồ, vì người dân và các doanh nghiệp đã quen dùng tên Trà Lĩnh, nhất là trong tên cửa khẩu.
Đến năm 2025, thị trấn Trà Lĩnh cùng xã Cao Chương và xã Quốc Toản (vùng hồ Thang Hen) thành xã Trà Lĩnh. Như vậy, trong vòng sáu năm, khu phố này đã mang ba tư cách: thị trấn Hùng Quốc của huyện Trà Lĩnh, thị trấn Trà Lĩnh của huyện Trùng Khánh, rồi phần trung tâm của xã Trà Lĩnh. Tên Hùng Quốc giờ chỉ còn trong giấy tờ cũ, trong ký ức và đôi khi trên tên một tổ dân phố, một cửa hàng.
Hai khu phố qua các mốc
Bảng dưới tóm lược tư cách hành chính của hai khu phố. Các mốc 2020 và 2025 đã chắc; trước đó, chi tiết năm thành lập từng thị trấn nên tra thêm văn bản gốc:
| Giai đoạn | Khu phố Trùng Khánh | Khu phố Hùng Quốc / Trà Lĩnh |
|---|---|---|
| Trước 2/2020 | Thị trấn Trùng Khánh, huyện lỵ huyện Trùng Khánh | Thị trấn Hùng Quốc, huyện lỵ huyện Trà Lĩnh |
| 2/2020 – 30/6/2025 | Thị trấn Trùng Khánh, huyện lỵ huyện Trùng Khánh mở rộng | Thị trấn Trà Lĩnh, huyện Trùng Khánh (không còn là huyện lỵ) |
| Từ 1/7/2025 | Phần trung tâm xã Trùng Khánh | Phần trung tâm xã Trà Lĩnh |
Điểm đáng chú ý là khu phố Hùng Quốc mất vai trò huyện lỵ từ năm 2020, sớm hơn khu phố Trùng Khánh năm năm. Những gì diễn ra ở đây giai đoạn 2020 – 2025, như việc các cơ quan huyện chuyển đi và hoạt động phố chợ dựa nhiều hơn vào cửa khẩu, có thể gợi ý phần nào cho những thay đổi của khu phố Trùng Khánh sau năm 2025.
Cũng nên lưu ý rằng nhiều cơ sở như trường trung học phổ thông, trung tâm y tế, chi nhánh ngân hàng mang tên theo huyện hoặc theo thị trấn cũ. Việc đổi tên các cơ sở này đi theo lộ trình riêng của từng ngành, nên trong một thời gian, tên cơ sở và tên đơn vị hành chính có thể không khớp nhau.
Người dân thấy gì sau khi hai thị trấn thành xã
Chợ và phố vẫn thế. Chợ không dời, các cửa hàng không đóng vì một nghị quyết. Đời sống buôn bán chạy theo nhu cầu của người mua trong vùng và khách qua lại, không theo tên đơn vị hành chính.
Trụ sở thay đổi chức năng. Một số trụ sở cơ quan cấp huyện cũ được dùng làm trụ sở xã mới hoặc chuyển công năng khác. Người dân cần hỏi lại nơi làm từng loại thủ tục thay vì đi theo thói quen cũ.
Tên trên giấy tờ dài ngắn khác. Địa chỉ ghi gọn hơn, bớt một cấp, nhưng người ngoài nhìn vào có khi không biết xã Trùng Khánh là ở vùng nào của Cao Bằng; ghi thêm tên tổ dân phố, tên bản cho rõ.
Câu nói quen vẫn còn. Người các bản vẫn nói "lên thị trấn", "xuống Hùng Quốc". Ngôn ngữ đời thường thay chậm hơn giấy tờ nhiều, và đó là điều bình thường ở mọi vùng sau sáp nhập.
Đầu tư sẽ tính theo xã. Các khoản đầu tư, quy hoạch từ nay được tính trên phạm vi xã mới và tỉnh. Khu phố trung tâm của một xã rộng vẫn có lợi thế, nhưng không còn được ưu tiên tự nhiên chỉ vì là huyện lỵ như trước.
Đi giữa hai khu phố: một trục của vùng
Đường nối khu phố Trùng Khánh với khu phố Trà Lĩnh đi qua các xã ở giữa, xuyên qua những thung lũng ruộng và chân núi đá. Với người địa phương, đây là trục đi lại quen thuộc: người Trà Lĩnh sang Trùng Khánh làm việc, học hành, khám bệnh; người Trùng Khánh sang Trà Lĩnh làm ăn liên quan đến cửa khẩu.
Cảnh dọc đường đổi theo mùa rất rõ. Mùa mưa, ruộng lũng xanh mướt, nước đọng trong các vùng trũng; mùa khô, đồng ruộng bỏ trống hoặc trồng màu, đá xám lộ ra nhiều hơn. Mùa đông, sương phủ dày vào buổi sáng, đi xe máy phải bật đèn và đi chậm. Thông tin cụ thể về tuyến đường, quãng đường và tình trạng mặt đường có ở mục đi lại trên trang này.
Trục nối hai khu phố cũng là lý do khi nhập huyện năm 2020, Trà Lĩnh được ghép với Trùng Khánh: hai trung tâm đã có quan hệ đi lại thường xuyên từ trước, không phải hai vùng xa lạ bị đặt cạnh nhau.
Hai khu phố trong ký ức người đi xa
Với người quê vùng Trùng Khánh đi làm ăn ở Hà Nội, Thái Nguyên hay ở các tỉnh phía Nam, hai khu phố cũ là cột mốc của trí nhớ: bến xe nơi họ lần đầu lên xe về xuôi, ngôi trường cấp ba nơi học ba năm, góc chợ nơi mẹ bán hàng mỗi phiên. Những thứ ấy không đổi theo nghị quyết, nhưng cái tên trên giấy tờ thì đã đổi.
Vì vậy, khi viết về lịch sử khu phố, nên giữ cả hai tầng: tên hành chính theo từng thời kỳ, và tên gọi đời thường. Một tấm ảnh chụp chợ thị trấn Trùng Khánh những năm trước, một tờ giấy khai sinh ghi thị trấn Hùng Quốc, đều là tư liệu tốt cho người sau hiểu vùng đất mình đã đi qua những lần đổi tên như thế nào.
Người làm sử địa phương hay ban biên tập các trang thông tin vùng nên ghi chú năm cho mọi tư liệu ảnh và giấy tờ. Không có năm, một tấm ảnh "thị trấn Trùng Khánh" sau này sẽ không còn biết là chụp lúc khu phố là huyện lỵ hay đã là một phần của xã.
Câu hỏi thường gặp
Thị trấn Trùng Khánh nay thuộc xã nào?
Từ ngày 1/7/2025, thị trấn Trùng Khánh cùng các xã Lăng Hiếu, Khâm Thành và Đức Hồng hợp thành xã Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng. Khu phố vẫn là trung tâm buôn bán, dịch vụ của cả vùng.
Thị trấn Hùng Quốc và thị trấn Trà Lĩnh có phải một nơi không?
Đúng là một nơi. Thị trấn Hùng Quốc là huyện lỵ của huyện Trà Lĩnh cũ, được đổi tên thành thị trấn Trà Lĩnh khi huyện này nhập vào Trùng Khánh năm 2020. Từ năm 2025, khu phố là phần trung tâm của xã Trà Lĩnh.
Sau khi bỏ cấp huyện, các cơ quan ở huyện lỵ cũ đi đâu?
Tuỳ từng cơ quan: một số trụ sở được dùng cho chính quyền xã mới, một số chức năng chuyển lên cấp tỉnh hoặc tổ chức lại theo khu vực. Khi cần làm việc, nên hỏi bộ phận một cửa của xã để biết đúng nơi.
Khu phố Trùng Khánh có còn là trung tâm của vùng không?
Về đời sống thì vẫn là trung tâm lớn nhất của vùng, với chợ, trường trung học phổ thông, cơ sở y tế và nhiều dịch vụ. Về hành chính, xã Trùng Khánh ngang hàng với sáu xã còn lại của vùng huyện cũ.
Tên Hùng Quốc còn dùng ở đâu?
Tên Hùng Quốc còn trên giấy tờ cấp trước năm 2020, trong ký ức người dân và có thể trên tên một số tổ dân phố, cửa hàng. Trên địa chỉ hành chính hiện hành, tên này không còn dùng.