Sương muối là lớp tinh thể băng trắng đọng trên lá, cỏ, mái nhà vào những đêm mùa đông trời quang, lặng gió, khi mặt đất và bề mặt vật thể lạnh xuống dưới 0 độ dù không khí cách mặt đất một quãng có thể còn vài độ. Ở vùng Trùng Khánh, sương muối hay gặp nhất trong khoảng tháng 12 đến tháng 2, ở đáy các thung lũng kín và các bản trên cao như phía Trà Lĩnh cũ.
Sương muối và băng giá làm cháy lá mạ, chè, rau, làm cây non chết, và đi kèm rét hại khiến trâu bò, gia cầm yếu, có khi chết. Bài này giải thích vì sao sương muối hình thành, nhận biết đêm nào dễ có, và những cách phòng mà người trong bản vẫn dùng. Việc giữ ấm nhà ở, sưởi an toàn được nói ở mục đời sống trên trang này.
Sương muối hình thành thế nào
Ban ngày, mặt đất nhận nhiệt từ mặt trời. Ban đêm, mặt đất và mọi vật tỏa nhiệt ngược lên trời dưới dạng bức xạ. Nếu đêm có mây, mây giữ lại một phần nhiệt như tấm chăn; nếu trời quang, nhiệt thoát đi gần hết, mặt đất nguội rất nhanh. Khi lặng gió, lớp không khí sát mặt đất không được trộn với lớp ấm hơn phía trên, nên càng lạnh thêm.
Đến khi bề mặt lá, cỏ, mái tôn lạnh xuống dưới điểm đóng băng, hơi nước trong không khí đọng trực tiếp thành tinh thể băng, không qua giai đoạn giọt nước. Đó là lớp trắng mịn như muối rắc mà người ta thấy lúc rạng sáng, dày nhất trên mái tôn, ván gỗ, lá cỏ, những bề mặt mỏng nguội nhanh hơn mặt đất. Vì vậy có những sáng nhiệt kế treo ở hiên nhà chỉ vài độ trên 0 mà ruộng mạ vẫn phủ trắng sương muối.
Ba điều kiện đi cùng nhau tạo nên một đêm sương muối: không khí lạnh khô sau một đợt gió mùa đông bắc, trời quang không mây, và lặng gió. Người trong bản nhận ra rất nhanh: chiều hôm trước trời trong vắt, hoàng hôn đỏ, đêm sao sáng rõ, không một làn gió, thì sáng hôm sau rất dễ có sương muối.
Vì sao thung lũng kín và bản trên cao hay bị nặng hơn
Không khí lạnh nặng hơn không khí ấm. Ban đêm, lớp không khí sát sườn núi nguội đi rồi trượt dần xuống thấp, đọng lại ở đáy thung lũng như nước đọng trong chậu. Những lũng kín không có lối thoát cho khí lạnh, phổ biến ở vùng núi đá Trùng Khánh, vì thế thường lạnh nhất vào gần sáng, và cũng là nơi sương muối dày nhất.
Các bản trên cao như ở phía Trà Lĩnh cũ lạnh hơn vì độ cao, gió khô hơn, trời cũng hay quang hơn sau những đợt gió mùa. Ở đây, ngoài sương muối, những đợt rét hại mạnh còn có thể gây băng giá trên đỉnh núi, trên cây cỏ, đôi khi kèm mưa nhỏ đóng băng trên cành.
Ngược lại, sườn núi lưng chừng, nhất là sườn đón nắng sớm, thường ít bị hơn. Người trong vùng lâu đời biết điều này nên tránh gieo mạ, trồng rau non ở những chỗ trũng nhất của lũng vào giữa mùa đông, hoặc chuẩn bị che chắn kỹ hơn ở những chỗ ấy.
Sương muối hại những gì
Tác hại phụ thuộc độ dày sương, số đêm liên tiếp và giai đoạn phát triển của cây, con. Những đối tượng hay bị nhất ở vùng Trùng Khánh:
- Mạ và lúa non: lá bị cháy trắng rồi khô, mạ chết hoặc chậm lớn; nếu gieo quá sớm vào vụ xuân dễ phải gieo lại.
- Chè, rau, cây ăn quả non: búp, lá non thâm đen sau khi sương tan; cây ăn quả ra hoa sớm có thể rụng hoa.
- Ngô vụ đông, cây màu: lá cháy mép, cây non yếu dễ chết.
- Cây trồng mới, cây giống: chưa đủ rễ để chịu lạnh, dễ chết hàng loạt nếu không che.
- Trâu bò, nhất là bê nghé và con già yếu: rét hại kèm sương muối làm con vật mất sức, bỏ ăn, có thể chết nếu bị thả ngoài trời.
- Gà vịt, lợn con: dễ chết rét nếu chuồng hở gió, nền ẩm.
Những năm có rét hại kéo dài, thiệt hại về gia súc thường được chính quyền thống kê và có hướng dẫn hỗ trợ. Chi tiết các chính sách ấy nên hỏi chính quyền xã nơi bạn sống.
Phòng sương muối cho ruộng mạ và cây trồng
Cách phổ biến nhất với mạ là che phủ. Người trong bản làm khung tre thấp, phủ nilon trắng lên luống mạ, giữ hơi ấm ban đêm và ngăn sương đọng trực tiếp lên lá. Ban ngày khi trời nắng, mở hai đầu cho thông khí để mạ không bị nóng. Gieo mạ vào lúc thời tiết đã ấm lên, tránh gieo khi dự báo còn rét đậm, là nguyên tắc cơ quan nông nghiệp thường nhắc mỗi vụ xuân.
Một cách khác người làm vườn dùng là tưới nước rửa sương vào sáng sớm, trước khi nắng chiếu trực tiếp. Mục đích là làm tan lớp tinh thể băng một cách từ từ, tránh để lá đang đông lạnh bị nắng làm tan quá nhanh, gây cháy. Cách này tốn công nhưng hữu ích với vườn rau, vườn ươm nhỏ.
Với cây lâu năm như chè, cây ăn quả, người ta tủ gốc bằng rơm, cỏ khô để giữ ấm rễ, bón phân hợp lý trước mùa đông để cây khoẻ, hạn chế cắt tỉa mạnh vào cuối thu vì chồi non mọc ra giữa đông rất dễ bị sương muối làm cháy. Lời khuyên cụ thể theo từng loại cây nên hỏi cán bộ khuyến nông của xã.
Nhiều gia đình còn chọn giống phù hợp: giống lúa, giống ngô chịu rét cho vụ đầu năm, cây ăn quả ra hoa muộn hơn mùa sương muối. Đây là kinh nghiệm tích luỹ qua nhiều năm mất mùa, và cũng là lý do người mới đến làm nông nên hỏi hàng xóm trước khi tự mang giống từ dưới xuôi lên trồng.
Chống rét cho trâu bò và gia cầm
Trâu bò là tài sản lớn của nhiều gia đình vùng núi, và cũng là đối tượng chịu thiệt hại nặng nhất trong những đợt rét hại kèm sương muối. Nguyên tắc cơ quan thú y thường nhắc là không thả trâu bò ra đồi khi trời rét đậm, rét hại; giữ trong chuồng kín gió, nền khô, có rơm lót.
Chuồng được che chắn bằng bạt, phên tre hoặc bao tải ở các phía hướng gió, nhưng vẫn để chỗ thông khí để tránh ngạt và ẩm. Thức ăn dự trữ như rơm khô, cỏ ủ, ngô, cám cần chuẩn bị từ cuối thu, vì khi rét kéo dài không thể đi cắt cỏ. Nước uống nên cho uống nước ấm hoặc ít nhất không quá lạnh; một số nhà cho thêm muối, cám nấu để con vật có thêm năng lượng.
Với gà vịt, lợn con, chuồng kín và có nguồn sưởi an toàn là cần thiết. Khi dùng bóng đèn, bếp than để sưởi cho chuồng, cần đặt xa vật dễ cháy và có người kiểm tra; cháy chuồng trại mùa đông vẫn xảy ra ở nhiều vùng núi. Khi vật nuôi có dấu hiệu bệnh, hãy liên hệ cán bộ thú y.
Dấu hiệu báo trước một đêm sương muối
Sau một đợt gió mùa mạnh. Gió lạnh thổi một hai ngày, rồi gió lặng dần, trời chuyển sang trong. Đây là thời điểm điển hình: không khí đã lạnh và khô, chỉ chờ một đêm quang mây.
Chiều trời trong, hoàng hôn rõ. Không có mây che, nắng chiều vàng rõ trên núi. Sau khi mặt trời khuất núi, nhiệt độ hạ rất nhanh, cảm giác lạnh buốt ngay từ chập tối.
Đêm lặng gió, sao sáng. Lá cây không động, khói bếp bốc thẳng rồi tản ngang ở tầm thấp. Khói nằm thành vệt ngang trong lũng là dấu hiệu lớp khí lạnh đang đọng ở đáy.
Dự báo có rét đậm, rét hại. Bản tin thời tiết cho vùng núi phía bắc nhắc tới nguy cơ sương muối ở vùng núi cao. Khi nghe cảnh báo ấy, hãy che chắn mạ, rau và chuồng trại ngay từ chiều.
Đã có sương muối sáng hôm trước. Sương muối hay đến thành chuỗi nhiều sáng liên tiếp khi khối khí lạnh khô còn nằm lại. Một sáng đã có sương thì những đêm sau, nếu trời vẫn quang và lặng, khả năng cao lại có.
Sương muối, băng giá và chuyện đi ngắm
Những sáng có sương muối, cánh đồng và mái nhà phủ trắng dưới ánh nắng đầu ngày có vẻ đẹp đặc biệt, và có người tìm lên vùng cao để chụp ảnh. Điều cần biết là cảnh này thường tan nhanh khi nắng lên, chỉ kéo dài từ lúc rạng sáng đến khoảng giữa buổi sáng, và đi kèm cái lạnh buốt.
Nếu đi ngắm, nên ở lại gần nơi định đến từ hôm trước, tránh đi đường đèo trong đêm và sáng sớm khi mặt đường có thể đóng băng mỏng ở những đoạn khuất nắng. Không giẫm lên ruộng mạ, vườn rau của người dân để chụp; với họ, một sáng sương muối là một buổi sáng lo mất mùa, không phải cảnh đẹp.
Nếu muốn chụp cận lớp tinh thể băng trên lá, hãy chọn bụi cỏ ven đường, hàng rào, mái tranh bỏ không, thay vì đứng giữa luống rau người ta vừa che chắn từ chiều hôm trước.
Người già, trẻ nhỏ và người có bệnh tim mạch, hô hấp nên tránh ra ngoài lâu vào những sáng rét hại. Người có bệnh nền nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi đi lên vùng cao vào đợt rét mạnh.
Rét hại thay đổi theo năm và cách theo dõi
Số đêm có sương muối mỗi mùa đông thay đổi nhiều giữa các năm. Có mùa đông ấm, sương muối chỉ thoáng qua một hai lần; có mùa nhiều đợt rét hại nối tiếp, sương muối kéo dài nhiều sáng liền, gây thiệt hại lớn cho mùa màng và chăn nuôi. Vì thế người trong bản không dựa vào "năm ngoái thế nào" mà theo dõi từng đợt.
Nguồn theo dõi tốt nhất là bản tin dự báo và cảnh báo rét đậm, rét hại của cơ quan khí tượng, thường được phát trên truyền hình, đài phát thanh và loa truyền thanh của xã, thôn. Với người làm nông, ghi lại ngày có sương muối mỗi năm trong một cuốn sổ đơn giản cũng giúp tính lịch gieo trồng sát với thực tế của chính thửa ruộng mình.
Theo thời gian, những ghi chép như vậy của nhiều gia đình cộng lại sẽ cho một bức tranh khá chính xác về khí hậu của từng lũng, điều mà trạm đo ở xa không phản ánh được.
Câu hỏi thường gặp
Sương muối khác sương mù thế nào?
Sương mù là những giọt nước nhỏ lơ lửng trong không khí làm giảm tầm nhìn. Sương muối là tinh thể băng đọng trên bề mặt vật thể khi bề mặt ấy lạnh dưới 0 độ, thường vào đêm trời quang, lặng gió. Hai hiện tượng có thể xuất hiện cùng một buổi sáng.
Sương muối có ăn được, có độc không?
Sương muối chỉ là nước đóng băng, không phải muối và không độc. Tên gọi đến từ hình dạng lớp tinh thể trắng mịn như muối rắc. Tác hại của nó là làm lạnh và cháy mô lá, không phải do chất độc.
Vì sao nhiệt kế chỉ trên 0 độ mà vẫn có sương muối?
Nhiệt kế thường đo không khí ở độ cao ngang người, còn bề mặt lá, cỏ sát đất có thể lạnh hơn vài độ vào đêm quang mây, lặng gió. Khi bề mặt ấy xuống dưới 0 độ, hơi nước đọng thành băng dù không khí phía trên vẫn ấm hơn.
Khi nào nên gieo mạ vụ xuân ở Trùng Khánh?
Nên theo lịch thời vụ do cơ quan nông nghiệp địa phương hướng dẫn mỗi năm và theo dõi dự báo, tránh gieo khi còn đợt rét đậm, rét hại. Nếu buộc phải gieo sớm, cần che phủ nilon cho luống mạ.
Trâu bò bị rét thì làm gì?
Đưa vào chuồng kín gió, nền khô, lót rơm, cho ăn thức ăn dự trữ và uống nước không quá lạnh, không thả ra đồi khi trời rét đậm. Khi con vật bỏ ăn, run, nằm lì, hãy báo ngay cho cán bộ thú y của xã.