Mùa rét ở Trùng Khánh là phần khó nhất trong năm với người mới đến: lạnh ẩm, kéo dài nhiều tháng, những đợt gió mùa mạnh có sương muối vào sáng sớm, sương mù dày trên đường đèo. Sống qua mùa rét yên ổn cần ba thứ: một căn phòng đủ ấm và sưởi an toàn, quần áo và nếp sinh hoạt hợp với cái lạnh, và cách đi lại cẩn trọng trong sương mù, đường trơn.
Bài viết tập hợp kinh nghiệm thực tế của người dân vùng núi đá Cao Bằng. Diễn biến thời tiết từng năm khác nhau; hãy theo dõi bản tin dự báo và thông báo của địa phương trước mỗi đợt rét. Phần đặc điểm khí hậu chi tiết có ở mục núi đá, sông suối và khí hậu của trang.
Rét vùng núi đá khác rét đồng bằng ở chỗ nào
Người dưới xuôi lên thường bất ngờ không phải vì nhiệt độ thấp, mà vì cái lạnh thấm. Không khí ẩm, sương mù có khi phủ cả buổi sáng, quần áo phơi hai ba ngày chưa khô, chăn đệm lúc nào cũng hơi ẩm. Nhà xây bằng gạch, bê tông hấp lạnh cả ngày, đến đêm toả lạnh vào phòng. Những đợt gió mùa đông bắc tràn về, nhiệt độ hạ nhanh trong một hai ngày, và ở vùng cao có những đêm xuống rất thấp.
Khi trời quang, không mây, không gió sau một đợt lạnh, sáng sớm có thể có sương muối: lớp băng mỏng trắng trên lá rau, mái nhà, cỏ ven đường. Cảnh đẹp, nhưng sương muối làm cháy rau màu, làm hại cây non, và là dấu hiệu đêm đó rất lạnh. Có năm, những đợt rét hại kéo dài cả tuần, ảnh hưởng nặng đến người già và vật nuôi.
Ngược lại, giữa những đợt gió mùa có những ngày nắng hanh, trời xanh, trưa ấm, chiều tối lại lạnh nhanh. Chênh lệch ngày đêm lớn khiến người ta dễ chủ quan mặc phong phanh buổi trưa rồi bị nhiễm lạnh lúc chiều về.
Giữ ấm căn nhà trước khi nghĩ tới máy sưởi
Chặn gió lùa. Phần lớn hơi lạnh vào nhà qua khe cửa, khe mái, lỗ thông gió hở. Dán, chèn khe cửa sổ phía gió đông bắc, làm rèm dày cho cửa kính, kê đồ chặn khe dưới cửa ra vào.
Dồn sinh hoạt vào một phòng ấm. Thay vì sưởi cả nhà, nhiều gia đình chọn một phòng nhỏ, kín gió làm nơi ăn, ngồi chơi, học bài buổi tối. Sưởi một phòng hiệu quả và tiết kiệm hơn nhiều.
Lót sàn, lót giường. Sàn gạch, sàn bê tông rất lạnh chân. Thảm, chiếu cói, tấm xốp lót dưới đệm giúp giữ ấm đáng kể. Trẻ nhỏ chơi dưới sàn cần lót dày.
Tận dụng bếp lửa nhà sàn. Nhà sàn của người Tày có bếp lửa giữa nhà vừa nấu ăn, vừa sưởi, vừa hong khô đồ; khói bếp bay qua mái tranh, mái ngói thưa nên thông thoáng. Đây là lý do nhiều người già vẫn thích ở nhà sàn vào mùa đông.
Chống ẩm. Mở cửa thông gió vào buổi trưa có nắng, dùng máy hút ẩm nếu có điều kiện, phơi chăn khi trời hanh. Nhà khô thì ấm hơn nhà ẩm ở cùng nhiệt độ.
Các cách sưởi phổ biến và rủi ro đi kèm
Mỗi cách sưởi có ưu nhược điểm riêng. Bảng dưới không khuyên dùng loại nào, mà nhắc rủi ro để bạn chọn và dùng cho an toàn.
| Cách sưởi | Ưu điểm | Rủi ro cần phòng |
|---|---|---|
| Bếp củi, bếp lửa giữa nhà | Ấm sâu, nấu được, chất đốt tự kiếm | Khói gây hại phổi nếu không thông gió; cháy nhà sàn; trẻ nhỏ ngã vào bếp |
| Than (than tổ ong, than hoa) | Rẻ, giữ nhiệt lâu | Ngộ độc khí than có thể gây tử vong khi đốt trong phòng kín, nhất là lúc ngủ |
| Quạt sưởi, sưởi dầu, đèn sưởi | Sạch, dễ dùng | Tốn điện, quá tải đường dây cũ; cháy khi phơi đồ lên hoặc đặt sát chăn màn; khô da |
| Chăn điện, đệm sưởi | Ấm nhanh khi ngủ | Chập điện khi ướt hoặc gấp gãy dây; không nên để chạy suốt đêm với trẻ nhỏ, người già yếu |
| Túi chườm nóng | Tiện, không cần điện liên tục | Bỏng nếu đặt sát da lâu, nhất là với người già giảm cảm giác |
Nguyên tắc chung: không đốt than, củi trong phòng ngủ đóng kín; không phơi đồ lên thiết bị sưởi; tắt thiết bị điện khi ra khỏi phòng; để bình chữa cháy nhỏ hoặc xô cát, xô nước gần bếp. Khi ai đó đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, lơ mơ lúc đang sưởi, đưa ra chỗ thoáng ngay và đến cơ sở y tế.
Mặc, ngủ, tắm: nếp sinh hoạt hợp với cái lạnh
Kinh nghiệm của người vùng cao là mặc nhiều lớp mỏng thay vì một áo thật dày: lớp trong giữ ấm sát người, lớp giữa giữ nhiệt, lớp ngoài cản gió. Trưa ấm thì cởi bớt, chiều lạnh mặc lại. Đầu, cổ, bàn tay, bàn chân là nơi mất nhiệt nhanh; mũ len, khăn quàng, găng tay, tất len là những thứ rẻ mà hiệu quả nhất.
Chăn bông dày, đệm có lớp lót, quần áo ngủ ấm giúp ngủ ngon mà không cần sưởi cả đêm. Với trẻ nhỏ, mặc đủ ấm nhưng đừng quá nhiều lớp đến mức đổ mồ hôi rồi nhiễm lạnh.
Tắm vào mùa rét nên tắm nhanh, trong phòng kín gió, nước ấm vừa phải, tắm vào buổi trưa hoặc đầu giờ chiều khi trời ấm hơn. Người già, người có bệnh huyết áp, tim mạch cần đặc biệt cẩn thận: không tắm khuya, không tắm lâu, không đi từ phòng tắm nóng ra chỗ lạnh ngay. Bình nóng lạnh phải có dây tiếp đất, chống giật, và nên tắt khi tắm.
Ăn uống cũng theo mùa: bữa ăn mùa đông của người vùng cao nhiều món nóng, nhiều chất béo hơn, bát canh nóng, nồi lẩu, chén rượu ngô nhỏ lúc cỗ bàn. Uống rượu để chống rét là thói quen nên tránh: rượu làm người thấy ấm lúc đầu nhưng làm cơ thể mất nhiệt nhanh hơn, và đi xe sau khi uống trên đường đèo trơn là cực kỳ nguy hiểm.
Người già và trẻ nhỏ: những dấu hiệu không được chủ quan
Mùa rét là mùa người già và trẻ nhỏ dễ ốm nhất. Ở người già, trời lạnh đột ngột làm huyết áp dao động, tăng nguy cơ tai biến; bệnh phổi mạn tính dễ trở nặng; đường trơn dễ ngã. Ở trẻ nhỏ, viêm đường hô hấp, viêm phổi là chuyện thường gặp mỗi mùa đông.
Gia đình nên để ý những dấu hiệu cần đưa đi khám sớm: người già đột ngột méo miệng, nói khó, yếu tay chân một bên, đau đầu dữ dội; trẻ sốt cao, thở nhanh, thở rít, bỏ ăn bỏ bú, li bì. Đừng chờ sáng mai, đừng tự ý dùng thuốc còn thừa; liên hệ cơ sở y tế gần nhất ngay. Người đang điều trị bệnh mạn tính cần dùng thuốc đều đặn theo đơn, đo huyết áp thường xuyên hơn trong mùa rét theo hướng dẫn của bác sĩ.
Con cháu ở xa có thể giúp bằng cách đảm bảo ông bà có đủ chăn ấm, có người hàng xóm để mắt, có điện thoại còn pin và biết gọi ai khi cần. Ở bản, những cuộc ghé thăm của hàng xóm vào sáng sớm sau đêm rét đậm là một tập quán giản dị mà quý.
Đi lại mùa rét: sương mù, đường trơn và những buổi sáng băng giá
Đường từ các bản ra khu trung tâm, đường lên tỉnh lỵ đều qua đèo dốc. Mùa đông, rủi ro lớn nhất không phải cái lạnh mà là tầm nhìn và độ bám đường.
- Sương mù dày buổi sáng: bật đèn chiếu gần, đi chậm, giữ khoảng cách, bấm còi ở khúc cua khuất; nếu tầm nhìn quá kém, dừng ở chỗ an toàn chờ sương tan.
- Mặt đường ẩm trơn: đường bê tông, đường dốc ẩm sương rất trơn; phanh nhẹ, đều, không phanh gấp khi đổ dốc, không ôm cua nhanh.
- Những ngày băng giá: có năm trên các đỉnh đèo cao xuất hiện băng giá; theo dõi thông báo của chính quyền về việc hạn chế lưu thông và hoãn chuyến đi nếu không cần thiết.
- Đi xe máy: găng tay dày, khẩu trang, kính, áo gió; tay cóng làm phản xạ phanh chậm. Dừng nghỉ khi thấy tê tay.
- Trời tối sớm: mùa đông trời tối nhanh, đường đèo không có đèn; tính giờ xuất phát để về trước khi tối.
Với khách từ xa lên chơi mùa đông, nên tham khảo thêm mục đi lại và giao thông của trang trước khi lên đường.
Vật nuôi và mảnh vườn trong những đợt rét hại
Ở vùng núi phía Bắc, những đợt rét đậm, rét hại kéo dài có thể làm trâu bò, gia cầm chết rét nếu không được che chắn. Người chăn nuôi ở Trùng Khánh thường che kín chuồng trại bằng bạt, phên tre ở hướng gió, lót ổ rơm, cho trâu bò ăn đủ, uống nước không quá lạnh, và không thả rông lên núi những ngày rét đậm. Chính quyền và ngành nông nghiệp thường có thông báo hướng dẫn chống rét cho vật nuôi mỗi mùa; nên theo dõi qua thôn bản.
Với vườn rau, sương muối là kẻ thù chính. Phủ rơm, phủ nilon lên luống rau vào chiều tối những ngày dự báo có sương muối, tưới nước vào sáng sớm để rửa lớp sương, là những cách bà con hay làm. Rau vụ đông lớn chậm, nên gieo sớm trước mùa rét.
Người mới đến nuôi vài con gà, vài con vịt cũng nên chuẩn bị chuồng kín gió trước tháng mười âm lịch. Mất vật nuôi trong đợt rét đầu tiên là bài học nhiều gia đình mới lên đã gặp.
Danh sách chuẩn bị trước mùa rét
Làm những việc dưới đây vào khoảng tháng chín, tháng mười âm lịch, trước đợt gió mùa mạnh đầu tiên, sẽ đỡ hơn nhiều so với chạy theo khi trời đã lạnh.
- Kiểm tra mái, cửa, khe hở; chèn kín, làm rèm dày cho cửa kính phía gió đông bắc.
- Nhờ thợ kiểm tra đường dây điện, aptomat, chống giật, bình nóng lạnh; thay ổ cắm cũ, dây điện chắp nối.
- Chuẩn bị chăn, đệm, áo ấm, mũ len, găng tay, tất len cho mọi người; phơi khô, cất ở chỗ khô ráo.
- Chọn cách sưởi và bố trí chỗ sưởi có thông gió; chuẩn bị bình chữa cháy nhỏ hoặc xô cát gần bếp.
- Trữ đầy bể nước, bọc ống nước ngoài trời, kiểm máy lọc.
- Che chắn chuồng trại, dự trữ rơm cỏ cho trâu bò.
- Bảo dưỡng xe: phanh, lốp, đèn; chuẩn bị áo gió, găng tay dày cho người đi xe máy.
- Lưu số điện thoại trạm y tế, cơ sở y tế gần nhất, người có ô tô trong xóm; dặn người già trong nhà cách gọi khi cần.
Danh sách này cũng hữu ích cho người cho thuê nhà, homestay: khách thuê mùa đông thường đánh giá chỗ ở qua việc có đủ ấm và nước nóng hay không.
Câu hỏi thường gặp
Mùa rét ở Trùng Khánh kéo dài từ khi nào đến khi nào?
Thường từ khoảng cuối thu đến hết tháng Giêng, tháng Hai âm lịch, rét nhất vào những đợt gió mùa đông bắc giữa mùa đông. Diễn biến mỗi năm khác nhau, nên theo dõi dự báo thời tiết trước mỗi đợt.
Có nên dùng than tổ ong để sưởi trong phòng ngủ?
Không nên. Đốt than trong phòng đóng kín có thể gây ngộ độc khí than nguy hiểm đến tính mạng, nhất là khi ngủ. Nếu buộc phải dùng than, đặt ở nơi thông gió và không ngủ trong phòng đang đốt.
Nhà xây bê tông lạnh quá thì làm gì?
Chèn kín khe cửa, làm rèm dày cho cửa kính, lót sàn, dồn sinh hoạt vào một phòng nhỏ kín gió và sưởi riêng phòng đó. Giữ nhà khô ráo cũng giúp cảm giác ấm hơn.
Sương muối có ảnh hưởng gì đến người không?
Sương muối là dấu hiệu đêm rất lạnh; người già, trẻ nhỏ cần giữ ấm kỹ. Với nông nghiệp, sương muối làm cháy rau màu, hại cây non; người làm vườn thường phủ luống từ chiều tối.
Đi xe máy trên đèo khi sương mù dày cần chú ý gì?
Bật đèn chiếu gần, đi chậm, giữ khoảng cách, bấm còi ở khúc cua khuất, mặc áo sáng màu. Nếu tầm nhìn quá kém, dừng ở chỗ an toàn chờ sương tan, đừng cố đi.
Làm sao biết người già cần đi khám ngay trong mùa rét?
Khi có dấu hiệu méo miệng, nói khó, yếu tay chân một bên, đau đầu dữ dội, khó thở, lơ mơ. Những dấu hiệu này cần đưa đến cơ sở y tế ngay, không chờ đến sáng hôm sau.