Người mới về công tác ở Trùng Khánh, dù là giáo viên, nhân viên y tế, cán bộ xã hay kỹ sư công trình, thường thấy việc chuyên môn không khó bằng việc hiểu người và hiểu nhịp bản làng. Ba điều giúp nhanh nhất: học vài câu tiếng Tày, Nùng và chịu khó lắng nghe; làm việc qua những người có uy tín trong bản và theo nhịp mùa vụ, chợ phiên; và giữ an toàn trên những chuyến đi công tác qua đèo, qua vùng biên.
Bài viết gom kinh nghiệm chung của những người từng về công tác ở các xã vùng cao Cao Bằng. Mỗi bản, mỗi gia đình có nếp riêng; điều quan trọng nhất là thái độ tôn trọng và học hỏi, không phải thuộc lòng một danh sách quy tắc.
Tuần đầu tiên: ổn định chỗ ở trước, công việc sau
Nhiều người mới về muốn bắt tay ngay vào việc, nhưng ở vùng cao, một tuần đầu dành cho việc ổn định chỗ ở là đầu tư đáng giá. Hỏi cơ quan về nhà công vụ, phòng tập thể nếu có; nếu phải thuê ngoài, nhờ đồng nghiệp giới thiệu. Khai báo cư trú với công an xã, kiểm tra nước, điện, sóng điện thoại ở chỗ ở, mua đủ chăn ấm nếu về vào mùa thu đông.
Đi một vòng địa bàn với đồng nghiệp lâu năm: đường từ chỗ ở đến nơi làm việc, đến trạm y tế, chợ, các bản mình phụ trách. Ghi lại đoạn đường nào dốc, đoạn nào hay sạt, chỗ nào có sóng điện thoại. Bảy xã mới của vùng Trùng Khánh trải rộng; một xã sau sáp nhập có thể gồm ba, bốn xã cũ với những bản cách nhau khá xa.
Lưu danh bạ những người quan trọng: trưởng thôn, trưởng bản các nơi mình làm việc, cán bộ phụ trách ở ủy ban xã, trạm y tế, người có xe trong xóm. Ở vùng cao, mạng lưới người quen là thứ giúp bạn giải quyết hầu hết việc khó.
Ngôn ngữ: vài câu tiếng Tày, Nùng mở được nhiều cánh cửa
Phần lớn cư dân vùng Trùng Khánh là người Tày và người Nùng. Người trẻ, người ở khu trung tâm nói tiếng Việt thành thạo, nhưng nhiều người cao tuổi, phụ nữ ở bản xa quen dùng tiếng mẹ đẻ hơn. Khi làm việc về sức khoẻ, giáo dục, đất đai, những chuyện cần hiểu kỹ, người dân thường muốn được nói bằng tiếng của mình.
Người mới về không cần thông thạo ngay, nhưng học được lời chào, lời cảm ơn, cách xưng hô với người già, vài câu hỏi thăm sức khoẻ, mùa màng là đủ để người nghe thấy mình được tôn trọng. Nhờ đồng nghiệp người địa phương dạy, nghe người trong bản nói chuyện ở chợ, ở cỗ. Tiếng Tày và tiếng Nùng gần nhau nhưng có khác biệt theo vùng, theo nhóm; hỏi người địa phương cách nói đúng ở bản mình làm việc.
Khi làm việc chuyên môn với người không thạo tiếng Việt, hãy nhờ người phiên dịch tin cậy (cán bộ người địa phương, con cháu trong nhà), nói chậm, dùng từ đơn giản, kiểm tra lại người nghe đã hiểu chưa bằng cách hỏi họ nhắc lại. Tuyệt đối không giễu cợt giọng nói, cách phát âm của người dân.
Phép ứng xử trong bản: những điều người mới hay lúng túng
Chào người già trước. Vào bản, gặp người cao tuổi nên chào trước, xưng hô đúng vai. Ở nhiều gia đình Tày, Nùng, người già có tiếng nói quan trọng trong việc nhà, việc bản.
Vào nhà theo sự chỉ dẫn của chủ. Mỗi nhà, nhất là nhà sàn truyền thống, có chỗ ngồi dành cho khách, chỗ dành cho người trong nhà, và gian thờ tổ tiên. Chờ chủ nhà mời ngồi, không tự ý đi vào gian trong, không động vào bàn thờ, không đặt chân lên bếp.
Ăn cỗ, uống rượu biết chừng mực. Được mời cỗ là được coi trọng. Nhận lời mời, ăn uống vui vẻ, nhưng có thể từ chối rượu khéo léo vì lý do sức khoẻ, lái xe; người trong bản hiểu. Không uống rồi đi xe máy trên đường đèo.
Hỏi trước khi chụp ảnh. Không tự ý chụp ảnh người dân, trẻ em, lễ cúng trong nhà. Hỏi trước, tôn trọng khi người ta từ chối.
Giữ lời hứa nhỏ. Hẹn quay lại thì quay lại, hứa mang thuốc, mang tài liệu thì mang. Ở nơi ai cũng biết nhau, một lần thất hứa lan đi rất nhanh.
Làm việc theo nhịp mùa vụ và chợ phiên
Lịch làm việc ở bản không chạy theo thứ hai đến thứ sáu như thành phố. Mùa cấy, mùa gặt, mùa nhặt dẻ, người dân ở ngoài đồng từ sáng sớm tới tối; ngày phiên chợ, nhiều người xuống chợ. Tổ chức họp dân, khám sàng lọc, tuyên truyền vào những ngày đó sẽ vắng người. Hỏi trưởng thôn, trưởng bản lịch phù hợp: thường là buổi tối, những ngày nông nhàn, hoặc ghép vào dịp họp thôn định kỳ.
Làm việc qua người có uy tín là cách hiệu quả. Trưởng thôn, trưởng bản, người cao tuổi có uy tín, các chi hội phụ nữ, nông dân, thanh niên là những đầu mối giúp thông tin đến được từng nhà và giúp người dân tin tưởng. Trước khi triển khai việc gì mới trong bản, ngồi nói chuyện với họ trước là bước không nên bỏ.
Thời tiết cũng là một phần của lịch. Mùa mưa lũ, nhiều đường vào bản bị chia cắt; mùa rét, buổi sáng sương mù, buổi chiều tối sớm. Kế hoạch đi bản nên có phương án dự phòng, và đừng ép mình đi khi thời tiết xấu.
Đi công tác giữa các xã và vào khu vực biên giới
Công việc của nhiều người mới về đòi hỏi đi lại giữa các xã: thăm học sinh, khám bệnh tại bản, kiểm tra công trình. Xe máy là phương tiện chính; hãy bảo dưỡng phanh, lốp, đèn thường xuyên, mang áo mưa, găng tay, đèn pin, sạc dự phòng, và báo cho đồng nghiệp lịch trình khi đi một mình đến bản xa.
Một số xã của vùng Trùng Khánh có địa bàn giáp biên giới. Đi lại, làm việc trong khu vực biên giới phải tuân theo quy định về khu vực biên giới đất liền: mang theo giấy tờ tuỳ thân, giấy tờ công tác, và chấp hành hướng dẫn của lực lượng chức năng khi được yêu cầu. Người dân địa phương và đồng nghiệp sẽ chỉ cho bạn những nơi cần lưu ý. Quy định cụ thể xin xem mục thủ tục hành chính của trang và hỏi cơ quan có thẩm quyền.
Ở vùng gần biên, điện thoại có thể bắt sóng nhà mạng nước ngoài; tắt chuyển vùng quốc tế và chọn nhà mạng trong nước bằng tay để tránh cước lạ, nhất là khi dùng điện thoại công việc.
Với những chuyến đi xa trong ngày, nên mang theo nước uống, đồ ăn nhẹ, áo ấm dù trời đang nắng, vì thời tiết vùng núi đổi rất nhanh. Nếu xe hỏng giữa đường vắng, hãy dắt xe vào lề an toàn, gọi đồng nghiệp hoặc người quen trong bản gần nhất; người dân vùng này thường sẵn lòng giúp người lỡ đường, nhất là khi bạn đã kịp làm quen họ từ những chuyến trước.
Sức khoẻ tinh thần: xa nhà, mùa đông dài và cách giữ nhịp
Người về công tác vùng cao, nhất là người trẻ đi một mình, hay trải qua giai đoạn chùng xuống sau vài tháng đầu: xa gia đình, mùa đông dài, trời tối sớm, ít chỗ giải trí. Đây là chuyện bình thường, không phải dấu hiệu mình yếu đuối. Nhận ra sớm và có cách giữ nhịp giúp vượt qua dễ hơn.
Những việc giúp ích: giữ giờ giấc đều đặn, vận động mỗi ngày (đi bộ quanh bản, chơi thể thao với đồng nghiệp), gọi điện cho gia đình đều đặn, tham gia sinh hoạt chung của cơ quan, của bản. Học một kỹ năng mới (tiếng Tày, nấu món địa phương, chụp ảnh phong cảnh) cũng là cách để thấy thời gian ở đây có ý nghĩa.
Nếu cảm giác buồn chán, mất ngủ, mệt mỏi kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng tới công việc, hãy nói chuyện với người tin cậy và tìm gặp bác sĩ. Không tìm đến rượu để giải khuây; rượu cộng đường đèo là tổ hợp nguy hiểm.
Những sai lầm người mới hay mắc
Danh sách dưới đây gom từ chia sẻ của những người đã có nhiều năm công tác ở vùng cao. Không ai tránh được hết, nhưng biết trước giúp bớt va vấp.
- Áp cách làm thành phố: gửi thông báo qua mạng rồi chờ người dân tự đến; ở bản, thông tin cần được nói trực tiếp, qua trưởng bản.
- Nói nhiều, nghe ít: người dân có kinh nghiệm sống ở đất này lâu hơn mình; hỏi trước, đề xuất sau.
- Hứa quá khả năng: hứa xin hỗ trợ, hứa giải quyết nhanh rồi không làm được làm mất lòng tin.
- Chủ quan với thời tiết và đường sá: cố đi khi mưa lũ, sương mù dày, trời tối.
- Giữ khoảng cách: chỉ quanh quẩn với đồng nghiệp, không tham gia việc chung của bản; người dân sẽ coi mình là người ngoài lâu hơn.
- Đánh giá phong tục theo cách nhìn của mình: điều gì chưa hiểu thì hỏi, không chê bai, không so sánh.
Nhiều người sau vài năm công tác ở Trùng Khánh coi bản làng như quê thứ hai. Điểm chung của họ là đã dành thời gian ngồi bên bếp lửa nghe người dân kể chuyện.
Khi gia đình theo lên hoặc ở lại dưới xuôi
Người được điều động lâu dài thường phải quyết định có đưa gia đình lên hay không. Đưa lên thì cả nhà được ở cùng nhau, nhưng phải tính trường cho con, việc làm cho vợ hoặc chồng, chỗ khám bệnh cho người già. Để gia đình ở lại thì đỡ xáo trộn, nhưng mỗi chuyến về thăm là một hành trình dài, và những tháng mùa đông xa nhà là thử thách với cả hai phía.
Không có lựa chọn đúng cho mọi nhà. Một cách nhiều người làm là để gia đình lên thăm vào mùa hè, mùa thu đẹp trời trước, cho vợ chồng con cái tự cảm nhận, rồi mới quyết định. Nếu đưa gia đình lên, các bài trong mục sống và làm việc của trang (nhà ở, trường học, y tế, chi phí) là điểm khởi đầu để chuẩn bị.
Dù chọn cách nào, hãy giữ liên lạc đều đặn và chia sẻ thật về cuộc sống ở đây, cả cái đẹp lẫn cái vất vả. Người ở nhà hiểu được nhịp sống vùng cao sẽ bớt lo, và khi quyết định đoàn tụ, cả nhà đã chuẩn bị tinh thần cho mùa đông đầu tiên. Nhiều cơ quan ở vùng cao cũng có những hỗ trợ nhất định cho cán bộ đưa gia đình lên; hỏi bộ phận tổ chức để biết.
Câu hỏi thường gặp
Mới về công tác ở Trùng Khánh, việc gì nên làm đầu tiên?
Ổn định chỗ ở và khai báo cư trú, đi một vòng địa bàn với đồng nghiệp lâu năm, lưu danh bạ trưởng thôn, trưởng bản, trạm y tế. Chuẩn bị đồ ấm nếu về vào mùa thu đông.
Có cần biết tiếng Tày, Nùng để làm việc không?
Không bắt buộc vì tiếng Việt được dùng rộng rãi, nhưng học vài câu chào hỏi, cảm ơn và hỏi thăm giúp gần gũi người dân hơn nhiều. Khi làm việc chuyên môn với người không thạo tiếng Việt, nên nhờ người phiên dịch tin cậy.
Khi vào nhà người Tày, Nùng cần lưu ý gì?
Chào người già trước, chờ chủ nhà mời ngồi, không tự ý vào gian trong, không động vào bàn thờ, hỏi trước khi chụp ảnh. Mỗi gia đình có nếp riêng nên quan sát và hỏi khi chưa rõ.
Tổ chức họp dân ở bản lúc nào thì đông người?
Tránh mùa cấy, mùa gặt, mùa nhặt dẻ và ngày phiên chợ. Hỏi trưởng thôn, trưởng bản để chọn buổi tối hoặc ngày nông nhàn, hoặc ghép vào buổi họp thôn định kỳ.
Đi công tác vào khu vực biên giới cần giấy tờ gì?
Mang theo giấy tờ tuỳ thân và giấy tờ công tác, chấp hành hướng dẫn của lực lượng chức năng. Quy định cụ thể về khu vực biên giới nên hỏi cơ quan có thẩm quyền hoặc xem mục thủ tục hành chính của trang.
Thấy buồn chán, mất ngủ kéo dài khi công tác xa nhà thì làm gì?
Giữ giờ giấc đều, vận động, liên lạc với gia đình, tham gia sinh hoạt chung. Nếu tình trạng kéo dài nhiều tuần và ảnh hưởng công việc, hãy nói chuyện với người tin cậy và gặp bác sĩ.