Huyện Trà Lĩnh của tỉnh Cao Bằng được nhập vào huyện Trùng Khánh theo nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về sắp xếp đơn vị hành chính cấp huyện, xã, có hiệu lực từ đầu năm 2020. Gần như toàn bộ Trà Lĩnh trở thành một phần của huyện Trùng Khánh mở rộng; riêng xã Quốc Toản, theo dữ liệu đối chiếu địa giới, thuộc huyện Quảng Hòa trong giai đoạn sau đó.
Cùng đợt ấy, Cao Bằng còn có hai cuộc nhập huyện khác: Phục Hòa với Quảng Uyên thành huyện Quảng Hòa, Thông Nông với Hà Quảng thành huyện Hà Quảng. Đến năm 2025 cấp huyện bị bỏ, vùng Trà Lĩnh cũ chuyển thành ba xã mới. Bài này đi lại câu chuyện năm 2020: vì sao nhập, đổi những gì, và tên Trà Lĩnh còn sống ở đâu.
Trà Lĩnh trước năm 2020 là vùng đất thế nào
Trà Lĩnh là một huyện vùng cao nằm phía tây của Trùng Khánh, giáp biên giới phía bắc. Trung tâm huyện là thị trấn Hùng Quốc, nơi có trụ sở các cơ quan huyện, chợ và cửa khẩu Trà Lĩnh ở gần. Địa hình chủ yếu là núi đá vôi xen đồi đất, nhiều bản nằm trên cao, có những lũng ruộng nhỏ và nương ngô bám theo sườn.
Dân cư chủ yếu là người Tày và người Nùng, sống theo bản, canh tác lúa ở những lũng có nước, trồng ngô và chăn nuôi ở những vùng khô hơn. So với vùng thung lũng sông Quây Sơn của Trùng Khánh, Trà Lĩnh có ít sông lớn hơn, nước mặt khan hơn, nên chuyện giữ nước, làm bể chứa từ lâu là mối lo thường trực của nhiều bản.
Về quy mô, Trà Lĩnh thuộc nhóm huyện nhỏ của cả nước cả về diện tích lẫn dân số. Đây là điểm mấu chốt dẫn tới việc huyện nằm trong diện phải sắp xếp khi nhà nước đặt ra tiêu chuẩn tối thiểu cho một đơn vị cấp huyện.
Người Trà Lĩnh có nhiều quan hệ với cả hai phía: đi chợ, cưới hỏi, làm ăn với người Trùng Khánh ở phía đông, đồng thời có đường về phía Hòa An, Quảng Hòa và trung tâm tỉnh. Vị trí ấy giải thích vì sao trong lịch sử, ranh giới các châu, huyện quanh vùng này đã được vẽ đi vẽ lại nhiều lần, và vì sao một xã như Quốc Toản, vùng hồ Thang Hen, đã đi qua mấy lần đổi huyện rồi lại về chung xã với khu phố Trà Lĩnh.
Vì sao phải nhập: tiêu chuẩn đơn vị hành chính và bài toán bộ máy
Giai đoạn 2019 – 2021, cả nước tiến hành sắp xếp các đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã chưa đạt tiêu chuẩn về diện tích tự nhiên và quy mô dân số. Nguyên tắc chung là đơn vị nào thấp hơn mức tối thiểu cả hai tiêu chí thì phải nhập với đơn vị liền kề. Mục tiêu được nêu là tinh gọn bộ máy, giảm đầu mối, dồn nguồn lực cho đầu tư.
Trà Lĩnh nằm trong diện đó. Khi chọn nhập với huyện nào, yếu tố liền kề địa lý, quan hệ đi lại và sự tương đồng về dân cư được tính đến. Trùng Khánh giáp Trà Lĩnh, có cùng đặc điểm vùng biên, cùng cư dân Tày – Nùng, nên việc nhập được xem là hợp lý về mặt địa lý.
Cũng trong đợt này, nhiều xã nhỏ ở cả Trùng Khánh lẫn Trà Lĩnh được ghép lại với nhau, nên số xã giảm. Đến khi huyện mới đi vào hoạt động, Trùng Khánh có 2 thị trấn và 19 xã, chính là con số được dùng làm đầu vào cho đợt sắp xếp năm 2025.
Những gì thay đổi sau khi nhập
Trụ sở huyện. Cơ quan cấp huyện đặt ở thị trấn Trùng Khánh; khu Hùng Quốc cũ không còn là huyện lỵ. Với người dân Trà Lĩnh cũ, việc cần lên huyện từ đây có nghĩa là đi xa hơn trước, sang tận trung tâm Trùng Khánh.
Tên thị trấn. Thị trấn Hùng Quốc được đổi tên thành thị trấn Trà Lĩnh, để giữ lại tên của huyện cũ trên bản đồ. Vì vậy nhiều giấy tờ, bia, biển cũ còn ghi Hùng Quốc, còn giấy tờ giai đoạn 2020 – 2025 ghi thị trấn Trà Lĩnh, huyện Trùng Khánh.
Địa chỉ của người dân. Địa chỉ từ "huyện Trà Lĩnh" chuyển thành "huyện Trùng Khánh". Đây là lần đổi địa chỉ thứ nhất trong vòng năm năm; lần thứ hai đến vào năm 2025.
Cán bộ và bộ máy. Bộ máy hai huyện được gộp lại, một phần cán bộ chuyển công tác. Đây là phần ít người ngoài thấy nhưng ảnh hưởng lớn đến nhịp làm việc của địa phương trong vài năm đầu.
Thương hiệu sản phẩm. Sản phẩm nông nghiệp vùng Trà Lĩnh cũ từ đây có thể ghi chung xuất xứ Trùng Khánh. Một số người dân vẫn giữ cách gọi theo vùng cũ để người mua quen tên nhận ra.
Địa chỉ của một người ở Quang Vinh qua ba thời điểm
Lấy ví dụ một gia đình sống ở xã Quang Vinh cũ, địa chỉ của họ đã đổi hai lần trong vòng chưa đầy sáu năm:
| Thời điểm | Cách ghi địa chỉ |
|---|---|
| Trước 2/2020 | Xã Quang Vinh, huyện Trà Lĩnh, tỉnh Cao Bằng |
| 2/2020 – 30/6/2025 | Xã Quang Vinh, huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng |
| Từ 1/7/2025 | Xã Quang Hán, tỉnh Cao Bằng |
Ba cách ghi trên đều chỉ cùng một mảnh đất. Khi tra sổ đỏ, hồ sơ học bạ hay giấy khai sinh của các thành viên trong gia đình, bạn sẽ gặp đủ ba cách, và đó là chuyện bình thường. Điều cần là biết mốc thời gian để đối chiếu, không coi đó là sai sót của giấy tờ. Một gia đình ở vùng hồ Thang Hen, tức xã Quốc Toản cũ, có chuỗi địa chỉ khác: huyện Trà Lĩnh, rồi huyện Quảng Hòa, và từ 1/7/2025 là xã Trà Lĩnh.
Nếu gia đình còn giấy tờ cấp trước năm 2020, đó cũng là tư liệu nhỏ về lịch sử hành chính: trên đó còn tên huyện Trà Lĩnh, có khi còn tên những xã nhỏ đã được ghép trong đợt sắp xếp năm 2020. Giữ lại bản sao những giấy tờ này giúp con cháu sau này đối chiếu khi cần chứng minh nơi sinh, nơi cư trú cũ.
Phần Trà Lĩnh cũ trong bảy xã mới
Sau ngày 1/7/2025, phần đất Trà Lĩnh cũ được chia thành ba xã. Xã Trà Lĩnh gồm thị trấn Trà Lĩnh cũ, xã Cao Chương và có thêm xã Quốc Toản (trước năm 2020 thuộc huyện Trà Lĩnh, giai đoạn 2020 – 2025 thuộc huyện Quảng Hòa). Xã Quang Hán gồm Quang Hán và Quang Vinh. Xã Quang Trung gồm Quang Trung, Xuân Nội và Tri Phương.
Điều thú vị là đợt sắp xếp năm 2025 trả lại cho tên Trà Lĩnh một vị trí rõ ràng: nó trở thành tên một xã độc lập, ngang hàng với xã Trùng Khánh, chứ không còn là tên thị trấn nằm dưới huyện Trùng Khánh nữa. Với người Trà Lĩnh, nhiều người coi đó là việc giữ được tên quê.
Mặt khác, khái niệm "huyện Trùng Khánh" như một khối thống nhất chỉ tồn tại vỏn vẹn hơn năm năm, từ 2020 đến giữa 2025. Những người làm sử địa phương sau này sẽ phải ghi rõ khoảng thời gian ấy khi viết về vùng.
Cửa khẩu Trà Lĩnh và vì sao tên này vẫn được nhắc nhiều
Một lý do khiến tên Trà Lĩnh không phai là cửa khẩu Trà Lĩnh. Hàng hoá, xe tải, người làm dịch vụ xuất nhập khẩu, các doanh nghiệp kho bãi đều dùng tên cửa khẩu trong giấy tờ, hợp đồng, và tên ấy không đổi theo các đợt sắp xếp hành chính.
Vì thế, một người ở Hà Nội có thể chưa từng nghe tên xã Quang Hán, nhưng nhiều khả năng đã nghe "cửa khẩu Trà Lĩnh" trong tin tức về giao thương nông sản. Cửa khẩu là đầu mối kinh tế quan trọng của vùng, nhưng chuyện vận hành, thủ tục và hàng hoá qua đây là đề tài của mục kinh tế cửa khẩu trên trang này.
Ở góc lịch sử tên gọi, chỉ cần nhớ: tên Trà Lĩnh sống bền nhờ ba chỗ dựa là tên cửa khẩu, tên thị trấn cũ đổi từ Hùng Quốc năm 2020, và tên xã mới từ năm 2025. Cũng vì vậy mà người đọc tin tức nên phân biệt: "cửa khẩu Trà Lĩnh" là tên một cửa khẩu, "xã Trà Lĩnh" là tên một đơn vị hành chính, còn "huyện Trà Lĩnh" là tên đã thành lịch sử từ năm 2020.
Năm năm chung một huyện: 2020 đến giữa 2025
Khoảng thời gian Trà Lĩnh và Trùng Khánh chung một huyện chỉ hơn năm năm, nhưng để lại nhiều dấu vết. Các trường, trạm y tế, chợ của Trà Lĩnh cũ được quản lý chung với hệ thống của Trùng Khánh; số liệu thống kê, quy hoạch, kế hoạch sản xuất đều được tính trên địa bàn huyện mở rộng. Ai tra số liệu vùng Trùng Khánh giai đoạn này cần nhớ rằng nó đã gồm cả Trà Lĩnh, nên không thể so thẳng với số liệu trước 2020.
Về đi lại, người dân hai vùng đi về trung tâm huyện thường xuyên hơn, quen dần những tuyến đường nối Hùng Quốc cũ với thị trấn Trùng Khánh qua các xã giữa. Về sản phẩm, chuyện quảng bá hạt dẻ, du lịch thác Bản Giốc và giao thương qua cửa khẩu Trà Lĩnh được đặt chung trong một kế hoạch của huyện, nên nhiều tài liệu giai đoạn này nói về "Trùng Khánh" như một vùng vừa có thác, vừa có cửa khẩu.
Khi năm 2025 cấp huyện bị bỏ, những mối liên hệ ấy không mất. Bảy xã mới vẫn chia nhau cùng các tuyến đường, cùng chợ phiên và cùng những dòng họ có người ở cả hai phía Trà Lĩnh lẫn Trùng Khánh. Chỉ có điều từ nay mỗi xã tự làm việc trực tiếp với tỉnh, không còn cấp huyện làm đầu mối ở giữa.
Muốn tìm hiểu lịch sử Trà Lĩnh thì tìm ở đâu
Tư liệu về một huyện nhỏ vùng cao không nhiều và rải rác. Những nguồn dưới đây thường hữu ích, theo thứ tự từ dễ đến khó tiếp cận:
- Các sách địa chí, lịch sử đảng bộ và lịch sử địa phương do tỉnh, huyện biên soạn qua các thời kỳ; thường có ở thư viện tỉnh Cao Bằng và một số thư viện lớn.
- Văn bản sắp xếp đơn vị hành chính các năm 2020 và 2025: nghị quyết, đề án, phụ lục danh sách xã; đây là nguồn chắc nhất cho mốc thời gian và tên gọi.
- Hồ sơ địa chính, hộ tịch của gia đình: ghi lại tên đơn vị tại từng thời điểm cấp.
- Gia phả, sắc phong, văn tự cũ còn giữ ở một số dòng họ người Tày, người Nùng; đọc cần người biết chữ Hán hoặc chữ Nôm Tày.
- Ký ức người cao tuổi: tên bản cũ, tên chợ cũ, đường đi trước khi có đường nhựa. Nguồn này quý nhưng cần ghi chép cẩn thận và đối chiếu.
Khi viết lại, nên tách bạch đâu là thông tin từ văn bản chính thức, đâu là lời kể. Lời kể giúp câu chuyện sống động, nhưng các mốc năm, tên người, tên đơn vị cần được đối chiếu với giấy tờ trước khi coi là chắc chắn.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Trà Lĩnh nhập vào Trùng Khánh năm nào?
Đầu năm 2020, theo nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về sắp xếp đơn vị hành chính cấp huyện, xã của tỉnh Cao Bằng. Từ đó đến hết tháng 6/2025, toàn bộ Trà Lĩnh là một phần của huyện Trùng Khánh.
Thị trấn Hùng Quốc nay là đâu?
Thị trấn Hùng Quốc là huyện lỵ của Trà Lĩnh cũ, được đổi tên thành thị trấn Trà Lĩnh khi nhập huyện năm 2020. Từ 1/7/2025, thị trấn này cùng xã Cao Chương và xã Quốc Toản hợp thành xã Trà Lĩnh mới.
Năm 2020 Cao Bằng còn nhập những huyện nào khác?
Cùng đợt ấy có hai cuộc nhập khác: Phục Hòa với Quảng Uyên thành huyện Quảng Hòa, Thông Nông với Hà Quảng thành huyện Hà Quảng. Từ 2025 cả các huyện này cũng không còn vì cấp huyện đã bỏ.
Người quê Trà Lĩnh nên ghi quê quán thế nào?
Trên giấy tờ, quê quán ghi theo hướng dẫn của cơ quan làm thủ tục và theo tên đơn vị hành chính tại thời điểm cấp. Trong đời thường, nhiều người vẫn giới thiệu quê Trà Lĩnh, Cao Bằng, vì tên này nay cũng là tên một xã.
Trà Lĩnh và Trùng Khánh có khác nhau về văn hoá không?
Cả hai vùng đều chủ yếu là người Tày và người Nùng, cùng nếp nhà, nếp chợ phiên và lễ hội đầu năm. Khác biệt chủ yếu ở địa hình: Trà Lĩnh cao và khô hơn, ít sông lớn, còn Trùng Khánh có thung lũng sông Quây Sơn.