Không có một con số chung cho chi phí sống ở Trùng Khánh, vì nó phụ thuộc rất nhiều vào chỗ ở (khu trung tâm hay trong bản), gia đình tự trồng, tự nuôi được bao nhiêu, và đi lại xa gần thế nào. Nhìn chung, thực phẩm tự sản xuất và tiền nhà ở bản rẻ hơn đồng bằng; còn hàng hoá phải chở lên núi, xăng xe, sửa chữa, đi viện xa và sưởi mùa đông thì có thể tốn hơn. Cách đáng tin nhất là liệt kê từng khoản và hỏi giá thực tế tại chỗ.
Bài này không nêu giá thật, vì giá thay đổi theo mùa, theo năm và theo từng xã. Thay vào đó, bài chỉ ra các khoản cấu thành, khoản nào biến động theo mùa, và một cách ước tính ngân sách dùng được cho gia đình sắp chuyển lên.
Các khoản chi chính của một gia đình ở vùng Trùng Khánh
Bảng dưới liệt kê các khoản theo thói quen chi tiêu phổ biến. Cột cuối nói khoản đó ở vùng cao thường khác đồng bằng thế nào, theo hướng chung chứ không phải đo đạc.
| Khoản chi | Gồm những gì | So với đồng bằng |
|---|---|---|
| Nhà ở | Tiền thuê hoặc chi phí sửa chữa, bảo trì nhà mình | Thuê ở bản thường rẻ, nhưng nhà cho thuê ít; sửa nhà tốn vận chuyển vật liệu |
| Ăn uống | Gạo, rau, thịt, cá, gia vị, đồ khô | Rẻ hơn nếu tự trồng, mua đồ bản; hàng chở từ xuôi lên có thể đắt hơn |
| Điện, nước, chất đốt | Tiền điện, tiền nước, củi, than, gas | Tăng mạnh vào mùa rét do sưởi, nước nóng, sấy quần áo |
| Đi lại | Xăng xe, sửa xe, vé xe khách đi tỉnh lỵ, Hà Nội | Quãng đường xa, đèo dốc làm xe hao xăng, mòn phanh, lốp nhanh hơn |
| Học tập | Sách vở, đồng phục, ăn bán trú, trọ học cấp ba | Tuỳ chính sách hỗ trợ; trọ học ở trung tâm là khoản đáng kể |
| Y tế | Thuốc, đi khám, chi phí đi tuyến trên | Viện phí có bảo hiểm, nhưng chi phí đi lại, ăn ở khi lên tuyến trên lớn |
| Liên lạc | Điện thoại, internet | Tương tự nơi khác; có thể cần hai sim ở vùng sóng yếu |
| Hiếu hỷ, cộng đồng | Đám cưới, đám ma, làm nhà mới, quỹ thôn | Dày hơn thành phố vì quan hệ họ hàng, bản làng gắn bó |
Đọc bảng này theo hàng, mỗi gia đình đánh dấu khoản nào mình có, khoản nào không. Gia đình công chức thuê nhà ở trung tâm có cơ cấu chi rất khác gia đình làm nông có nhà, có ruộng trong bản.
Cái rẻ hơn: những thứ bản làng tự làm ra
Một gia đình có mảnh vườn, vài con gà, đàn vịt, con lợn, ruộng lúa thì phần lớn thực phẩm hằng ngày đã có. Rau theo mùa (cải, su su, bí, đậu), măng, ngô, gạo, trứng, thịt gà nhà làm giảm hẳn tiền chợ. Đồ bản bán ở chợ phiên (rau, gà, vịt, trứng) thường rẻ hơn hàng chở từ nơi khác lên, nhất là vào mùa chính vụ.
Tiền nhà ở bản, nếu thuê được, thường thấp hơn khu trung tâm. Củi đun có thể tự kiếm ở rừng trồng của gia đình, theo đúng quy định về khai thác. Nhiều việc trong nhà (sửa chuồng, làm hàng rào, đào rãnh) được làm bằng công đổi công với hàng xóm thay vì thuê thợ.
Tuy vậy, "rẻ" ở đây đổi bằng công sức và thời gian. Tự trồng rau, nuôi gà cần người ở nhà, cần biết cách làm, và mùa đông rau chậm lớn, gà dễ chết rét. Người mới đến từ thành phố thường đánh giá quá cao khoản tiết kiệm này trong năm đầu.
Cái đắt hơn: hàng phải chở lên núi và những chuyến đi xa
Mọi thứ không làm ra tại chỗ đều phải qua quãng đường dài từ Hà Nội, từ tỉnh lỵ lên. Đồ điện tử, đồ gia dụng, vật liệu xây dựng, thuốc chuyên khoa, sữa và đồ dùng cho trẻ nhỏ loại đặc biệt có thể đắt hơn hoặc khó mua hơn. Khi hỏng, thợ sửa, linh kiện thay thế cũng ít lựa chọn; có khi phải gửi đi xa sửa.
Đi lại là khoản hay bị đánh giá thấp. Đường đèo dốc làm xe máy, ô tô hao xăng, phanh và lốp mòn nhanh; mỗi lần cần lên tỉnh lỵ làm việc, đi khám, mua sắm lớn là một chuyến đi tốn cả ngày, cộng tiền ăn, có khi tiền ngủ lại. Gia đình có con học cấp ba, đại học ở xa thì tiền xe đi về dịp lễ Tết cũng là một khoản đều đặn.
Khoản thứ ba là sự cố. Ở vùng núi, một trận lũ làm hỏng đường ống nước, một cơn giông làm đổ mái, một mùa rét hại làm chết gia súc đều là chi phí bất ngờ. Người sống lâu ở đây luôn để dành một khoản dự phòng cho những chuyện này.
Chi phí theo mùa: ba thời điểm ngân sách căng nhất
Mùa rét. Tiền điện tăng vì bình nóng lạnh, máy sưởi, máy sấy; mua thêm chăn, áo ấm, than củi; rau xanh ít đi nên chợ đắt hơn. Với gia đình có người già, trẻ nhỏ, đây cũng là mùa đi khám nhiều hơn.
Tết Nguyên đán. Sắm Tết, quà biếu họ hàng, quần áo mới cho con, tiền xe cho người đi làm xa về quê. Nhiều gia đình ở bản dồn phần lớn khoản để dành của cả năm vào dịp này.
Đầu năm học. Sách vở, đồng phục, tiền trọ cho con học cấp ba, tiền nhập học cho con vào cao đẳng, đại học. Rơi vào cuối hè, trước mùa thu hoạch dẻ, nên nhiều nhà phải xoay xở.
Mùa vụ. Tiền giống, phân bón, thuê người làm, thuê máy cày, máy tuốt; khoản này thu lại khi bán nông sản, nhưng phải bỏ ra trước vài tháng.
Mùa mưa lũ. Ít tốn tiền mua sắm nhưng hay phát sinh sửa chữa: mái dột, rãnh tắc, đường ống nước bị lũ cuốn, xe hỏng vì đi đường lầy. Nhà ở bản xa còn có thể bị chia cắt vài ngày, phải trữ sẵn gạo, mắm muối, thuốc men, nên tiền chợ dồn vào trước mùa mưa.
Hiếu hỷ và đóng góp cộng đồng: khoản chi đặc trưng của bản làng
Ở bản Tày, Nùng, quan hệ họ hàng, làng xóm rất gắn bó. Đám cưới, đám ma, lễ mừng nhà mới, mừng thọ, ai cũng đến góp tiền, góp gạo, góp công. Người mới đến, đặc biệt là người lấy vợ lấy chồng ở bản, sẽ thấy khoản hiếu hỷ dày hơn ở thành phố nhiều. Đây không phải chi phí lãng phí: chính mạng lưới này sẽ giúp lại gia đình bạn khi có việc.
Ngoài ra còn các khoản đóng góp chung của thôn, bản theo thoả thuận của cộng đồng: làm đường bê tông, sửa nhà văn hoá, quỹ khuyến học, sửa đường ống nước chung. Mức đóng góp được bàn ở các cuộc họp thôn. Người mới đến nên tham gia họp thôn để hiểu và góp ý, thay vì chỉ nhận thông báo.
Cách nhiều gia đình quản lý khoản này là ghi sổ: ai đã mừng mình bao nhiêu, mình đã mừng ai bao nhiêu. Nghe có vẻ tính toán, nhưng đó là nếp có từ lâu để giữ cân bằng giữa các nhà.
Cách tự ước tính ngân sách khi chuẩn bị chuyển lên
Thay vì đi tìm một con số trung bình không áp dụng được cho ai, hãy tự ước tính theo các bước sau. Số trong ví dụ là tỷ lệ minh hoạ, không phải số liệu đo đạc.
- Ghi lại chi tiêu ba tháng gần nhất của gia đình ở nơi đang sống, chia theo các khoản như bảng trên.
- Với từng khoản, hỏi người đang sống ở Trùng Khánh (đồng nghiệp, người thân) xem ở đó cao hơn, thấp hơn hay tương đương, rồi điều chỉnh.
- Cộng thêm các khoản mới chỉ vùng cao mới có: sưởi mùa đông, đi lại đường xa, hiếu hỷ bản làng, chi phí đi viện tuyến trên.
- Trừ đi phần thực phẩm gia đình có thể tự làm, nhưng chỉ tính một nửa trong năm đầu vì chưa quen.
- Để riêng một quỹ dự phòng. Ví dụ giả định: nhiều gia đình vùng cao giữ một khoản bằng vài tháng chi tiêu để dành cho đi viện xa hoặc sửa nhà sau thiên tai.
Sau sáu tháng sống thật, so sánh lại với ước tính ban đầu; hầu hết mọi người đều phải chỉnh lại khoản đi lại và khoản mùa đông.
Thu nhập đi cùng chi phí: đừng chỉ nhìn một vế
Bàn chi phí mà không bàn thu nhập thì thiếu. Ở Trùng Khánh, thu nhập của nhiều hộ đến theo mùa: tiền bán hạt dẻ vào mùa thu, tiền lúa, ngô sau vụ, tiền du lịch vào mùa khách lên xem thác, tiền con cái đi làm xa gửi về. Dòng tiền không đều, nên cách chi tiêu cũng phải tính theo năm chứ không theo tháng.
Gia đình hưởng lương (giáo viên, công chức, nhân viên y tế, người làm cho doanh nghiệp) có thu nhập đều hơn, nhưng lại ít tự làm ra thực phẩm, phải mua nhiều hơn. Một số chế độ phụ cấp cho người làm việc ở vùng có điều kiện kinh tế xã hội khó khăn, vùng biên giới có thể áp dụng theo quy định; người được điều động lên nên hỏi cơ quan mình để biết quyền lợi.
Với người làm việc tự do qua mạng, mức thu nhập không đổi khi chuyển lên, nhưng chi phí cố định như nhà ở có thể giảm; bù lại phải đầu tư thêm cho internet dự phòng, điện dự phòng. Tính kỹ cả hai vế rồi mới quyết định.
Những khoản chi một lần khi mới chuyển lên
Ngoài chi tiêu hằng tháng, năm đầu ở Trùng Khánh có một loạt khoản chi một lần mà người chuyển đến hay quên đưa vào kế hoạch. Danh sách dưới đây giúp bạn không bị hụt tiền ngay trong mấy tháng đầu.
- Vận chuyển đồ đạc: chở đồ từ xuôi lên đường dài, đường đèo, nhiều khi phải chuyển sang xe nhỏ để vào bản; hỏi giá trọn gói tới tận nhà.
- Đặt cọc nhà, sửa sang: thuê nhà thường phải đặt cọc; nhà cũ ở vùng ẩm hay cần sửa mái, chống thấm, thay dây điện trước khi ở.
- Đồ cho mùa rét: chăn bông, đệm, áo ấm cho cả nhà, thiết bị sưởi an toàn, bình nóng lạnh nếu nhà chưa có.
- Phương tiện hợp đường núi: xe máy có phanh tốt, lốp tốt; nhiều người đổi xe tay ga đời cũ sang xe số cho đường dốc; mũ bảo hiểm tốt, áo mưa bộ.
- Hạ tầng làm việc: lắp internet, mua sim thứ hai, bộ lưu điện, đèn sạc.
- Bể chứa và lọc nước: nếu nhà ở bản chưa có bể đủ lớn hoặc chưa có thiết bị lọc.
- Quà ra mắt hàng xóm, họ hàng: một khoản nhỏ nhưng có ý nghĩa với việc hoà nhập.
Cộng các khoản này lại thường ra một con số đáng kể; nhiều gia đình chia ra mua dần theo mùa, ưu tiên đồ mùa rét nếu chuyển lên vào mùa thu.
Câu hỏi thường gặp
Sống ở Trùng Khánh có rẻ hơn ở Hà Nội không?
Một số khoản rẻ hơn như tiền nhà ở bản, thực phẩm tự sản xuất, đồ bản bán ở chợ phiên. Nhưng hàng chở từ xuôi lên, đi lại đường xa, sưởi mùa đông, đi viện tuyến trên có thể tốn hơn. Tổng chi phụ thuộc rất nhiều vào cách sống của từng gia đình.
Khoản chi nào hay bị người mới đến tính thiếu?
Thường là tiền đi lại đường đèo (xăng, sửa xe, chuyến lên tỉnh lỵ), tiền điện và chất đốt mùa rét, khoản hiếu hỷ bản làng, và chi phí ăn ở khi phải đi khám ở tuyến trên.
Tự trồng rau, nuôi gà có tiết kiệm nhiều không?
Có tiết kiệm nếu có đất, có người ở nhà chăm và biết cách làm. Năm đầu thường tiết kiệm ít hơn mong đợi vì chưa quen thời tiết, mùa đông rau chậm lớn, gia cầm dễ chết rét.
Có nên để dành quỹ dự phòng khi sống ở vùng cao?
Nên. Ở vùng núi, các chi phí bất ngờ như đi viện xa, sửa nhà sau giông lũ, thiệt hại vật nuôi trong rét hại có thể đến bất cứ lúc nào. Quỹ dự phòng giúp gia đình không phải vay nóng.
Người được điều động công tác lên Trùng Khánh có phụ cấp gì không?
Tuỳ vị trí và địa bàn, có thể có các phụ cấp cho vùng có điều kiện kinh tế xã hội khó khăn hoặc vùng biên giới theo quy định hiện hành. Hỏi bộ phận tổ chức của cơ quan để biết chính xác quyền lợi của mình.