Người sống ở Trùng Khánh mua sắm theo hai nhịp: hằng ngày ở chợ khu trung tâm và các tiệm tạp hoá trong bản, và theo phiên ở các chợ xã họp định kỳ, nơi người các bản mang nông sản xuống bán và mua về những thứ cần cho cả tuần. Thứ không có ở chợ thì đặt online, nhận ở điểm giao hàng khu trung tâm hoặc nhờ xe khách chở lên. Hiểu nhịp ấy, việc mua bán sẽ nhẹ nhàng hơn nhiều.
Bài này nói chợ ở góc đời sống: mua gì, ở đâu, khi nào, trả tiền thế nào. Không khí văn hoá của phiên chợ vùng cao, trang phục, chuyện hát giao duyên, xin đọc ở mục đồng bào và văn hoá của trang.
Chợ phiên: lịch họp theo chu kỳ, không theo thứ trong tuần
Như nhiều vùng ở Cao Bằng, các chợ xã quanh Trùng Khánh họp theo phiên: mỗi chợ có những ngày họp cố định tính theo lịch âm, nhiều nơi là năm ngày một phiên, các chợ gần nhau so le ngày để người buôn bán đi vòng được. Ngày phiên, chợ đông từ sáng sớm, người các bản đi bộ, đi xe máy xuống từ khi trời còn mờ sương; đến trưa thì vãn. Ngày thường, chợ xã vắng hoặc chỉ có vài hàng cố định.
Chợ ở khu trung tâm xã Trùng Khánh và phía Trà Lĩnh thì khác: họp hằng ngày, có hàng thịt, cá, rau, đồ khô, quần áo, đồ gia dụng; ngày phiên thì đông gấp bội. Người mới đến nên hỏi hàng xóm lịch phiên của chợ gần nhất và các chợ lân cận; lịch này có thể thay đổi theo sắp xếp của địa phương, và những người đã sống lâu luôn nhớ thuộc lòng.
Cái lợi của chợ phiên là hàng tươi, nhiều thứ chỉ có theo mùa và chỉ người trong bản mang xuống: rau rừng, măng, nấm, gà đồi, vịt bầu, hạt dẻ vừa rụng, mật ong, đồ đan lát. Cái khó là phải đi đúng ngày, đúng giờ; đến muộn là hết hàng ngon.
Mua gì ở đâu: chợ phiên, chợ trung tâm, tạp hoá, mua online
Bảng dưới gợi ý chỗ mua cho từng nhóm hàng theo thói quen phổ biến của người dân. Mỗi nhà một kiểu, nhưng biết cách phân chia giúp tiết kiệm thời gian đi lại trên đường núi.
| Nhóm hàng | Chỗ mua thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Rau, thịt, cá tươi | Chợ trung tâm hằng ngày; chợ phiên cho rau bản, gà vịt | Đi sớm; mùa đông rau ít, đắt hơn mùa hè |
| Gạo, dầu, mắm, muối, đồ khô | Tạp hoá trong bản, chợ trung tâm | Nhiều tạp hoá nhận gửi hàng qua xe lên bản |
| Nông sản theo mùa: hạt dẻ, măng, nấm | Chợ phiên, mua thẳng từ nhà trồng | Hỏi rõ hàng mới hay hàng cũ, bảo quản ra sao |
| Giống cây, con giống, nông cụ | Chợ phiên, cửa hàng vật tư nông nghiệp | Mua giống có nguồn gốc rõ ràng |
| Quần áo, chăn đệm, đồ gia dụng | Chợ trung tâm, cửa hàng ở khu trung tâm | Mua đồ rét trước mùa, sát Tết hàng đông người |
| Đồ điện tử, đồ chuyên dụng | Đặt online hoặc mua khi lên tỉnh lỵ | Hỏi bảo hành ở đâu trước khi mua |
Mức giá ở vùng cao thay đổi theo mùa và theo chi phí vận chuyển lên núi; bài không nêu giá cụ thể. Cách tốt nhất để biết giá phải chăng là hỏi hai, ba hàng và hỏi hàng xóm.
Đi chợ phiên cho đúng nếp
Đi sớm. Hàng ngon, hàng hiếm như gà đồi, rau rừng, hạt dẻ mới thường hết trước khi nắng lên. Mùa đông, đi sớm cũng có nghĩa là đi trong sương mù, nhớ bật đèn xe và mặc ấm.
Mang tiền lẻ và túi. Ở chợ phiên, nhiều người bán là bà con trong bản mang vài bó rau, vài con gà; họ ít khi có tiền thối cho tờ lớn và nhiều người chưa dùng mã chuyển khoản. Mang theo túi vải hoặc gùi để đựng hàng.
Hỏi giá rồi mới cầm hàng. Mặc cả nhẹ nhàng là chuyện thường, nhưng với người bán vài mớ rau tự trồng, trả giá quá kỹ dễ làm mất lòng. Người đi chợ lâu năm thường mua đều một vài người quen, được để phần hàng ngon.
Mua gia súc, gia cầm: hỏi kỹ nguồn gốc. Gà, vịt, lợn mua ở phiên nên hỏi nuôi ở đâu, đã tiêm phòng chưa. Thời điểm có dịch, chính quyền có thể hạn chế mua bán; theo dõi thông báo của thôn.
Giữ gìn chỗ chung. Chợ phiên đông, đường vào hẹp; dựng xe đúng chỗ, không xả rác, không chắn lối người gánh hàng.
Hàng hoá ở vùng biên: tiện nhưng phải nhìn kỹ
Gần cửa khẩu Trà Lĩnh, hàng hoá trên thị trường phong phú, có hàng sản xuất trong nước và hàng nhập khẩu theo đường chính ngạch. Với người tiêu dùng, nguyên tắc chung không khác nơi khác: hàng đóng gói phải có nhãn ghi bằng tiếng Việt, có tên đơn vị chịu trách nhiệm, có hạn sử dụng. Thực phẩm, thuốc, mỹ phẩm, đồ chơi trẻ em không có nhãn tiếng Việt, không rõ nguồn gốc thì không nên mua, dù rẻ.
Đặc biệt cẩn thận với thực phẩm tươi sống và đồ đông lạnh không rõ nguồn gốc, với thuốc không có hướng dẫn tiếng Việt, và với hoá chất nông nghiệp. Thuốc bảo vệ thực vật không rõ nguồn gốc có thể nguy hiểm cho người phun, cho đất và cho nguồn nước của cả bản.
Mua hàng ở cửa hàng, quầy có địa chỉ cố định, có hoá đơn hoặc biên nhận giúp bạn đổi trả được khi có vấn đề. Nếu nghi ngờ hàng giả, hàng kém chất lượng, có thể báo cho cơ quan quản lý thị trường hoặc chính quyền xã.
Đặt hàng online và giao hàng lên vùng cao
Mua sắm trực tuyến đã đến Trùng Khánh như mọi nơi khác, nhưng thời gian giao thường lâu hơn đồng bằng, nhất là với bản xa. Nhiều đơn vị giao hàng có điểm nhận, bưu cục ở khu trung tâm các xã; ở bản xa, shipper có thể hẹn giao tại điểm thuận tiện trên trục đường chính hoặc gọi người nhận ra lấy. Ghi địa chỉ rõ tên thôn, bản, xã mới và cả tên xã cũ giúp hàng đến đúng chỗ hơn trong thời gian các hệ thống đang cập nhật địa giới mới.
Hàng cồng kềnh (tủ lạnh, máy giặt, vật liệu xây dựng) thường phải hỏi trước phí vận chuyển lên vùng núi và việc lắp đặt, bảo hành. Một số gia đình chọn mua ở cửa hàng khu trung tâm để được chở tận nơi và có người đến sửa khi hỏng, dù có thể đắt hơn mua online.
Ngoài ra, xe khách tuyến cố định vẫn là kênh gửi hàng quen thuộc giữa Trùng Khánh, tỉnh lỵ và Hà Nội: gửi quà quê, nhận hàng từ người thân. Khi gửi, nên ghi rõ tên, số điện thoại người nhận lên kiện hàng, chụp ảnh lúc giao và giữ liên lạc với nhà xe.
Tiền mặt, chuyển khoản và rút tiền
Ở khu trung tâm, thanh toán bằng mã chuyển khoản đã phổ biến ở cửa hàng, quán ăn, nhiều sạp chợ. Ở chợ phiên và trong bản, tiền mặt vẫn là chính, nhất là với người lớn tuổi. Người mới đến nên luôn có một ít tiền mặt, nhất là khi đi các xã xa.
Máy rút tiền và phòng giao dịch ngân hàng tập trung ở khu trung tâm; bản xa thì không có. Dịp sát Tết, máy rút tiền có thể đông, hết tiền; nên rút sớm. Sóng yếu cũng có thể làm giao dịch chuyển khoản chậm, nên khi trả tiền bằng mã chuyển khoản, chờ người bán xác nhận đã nhận rồi mới đi.
Cảnh giác với lừa đảo qua điện thoại, tin nhắn giả ngân hàng, giả cơ quan nhà nước: các kiểu lừa này không chừa vùng nào. Không đọc mã xác thực cho ai, không bấm đường dẫn lạ, và khi nghi ngờ thì hỏi trực tiếp ngân hàng hoặc công an xã.
Một thói quen nhiều gia đình ở bản giữ là ghi sổ những khoản mua chịu ở tạp hoá quen, trả gọn sau mùa thu hoạch hoặc khi con đi làm xa gửi tiền về. Đây là kiểu tín dụng dựa trên quen biết, tiện nhưng dễ dồn nợ; người mới đến nếu được cho mua chịu nên ghi lại từng khoản và trả đúng hẹn, vì uy tín ở chợ quê đi rất xa. Với người già trong nhà, nên dặn họ không đưa tiền, không chuyển tiền cho người lạ tự xưng là cán bộ, nhân viên ngân hàng đến tận nhà.
Mua sắm theo mùa: trước mùa rét và trước Tết
Vùng cao có những thời điểm mua sắm dồn dập. Trước mùa rét, mọi nhà sắm chăn, áo ấm, củi, than, đồ sửa nhà; người mới đến nên mua sớm khi hàng còn đủ cỡ, đủ loại. Sát Tết Nguyên đán, chợ đông nhất năm: người các bản đi chợ sắm thịt, lá dong, gạo nếp, đồ thờ cúng ông bà, quần áo mới cho con; hàng hoá đầy chợ nhưng đường cũng chật, xe cộ đông.
Mùa thu là mùa hạt dẻ; người dân bán hạt dẻ ở chợ và ven đường, nhiều nhà trong bản bán thẳng cho người quen. Nếu muốn mua hạt dẻ làm quà, hỏi người quen giới thiệu nhà trồng, xem hạt mới, hỏi cách bảo quản. Mua về để lâu ở chỗ ẩm, hạt dễ mốc, sâu.
Trong năm còn có những dịp hội làng, hội xuống đồng tháng Giêng, khi chợ quanh nơi tổ chức hội đông hơn bình thường. Đi chợ những ngày ấy nên tính thêm thời gian vì đường có thể đông.
Muốn mang nông sản nhà làm ra chợ bán: những điều người mới hay hỏi
Nhiều gia đình mới lên Trùng Khánh làm vườn, nuôi gà, trồng rau, đến lúc dư thì muốn mang ra chợ bán. Ở chợ phiên, người các bản bày hàng ngay trên mẹt, trên tấm bạt dọc lối đi; ở chợ trung tâm thì có sạp, có quầy được ban quản lý chợ phân chỗ. Người mới nên hỏi ban quản lý hoặc người bán lâu năm xem chỗ nào được bày, có thu phí chỗ ngồi không, giờ nào phải dọn.
Bán ở chợ quê không chỉ là chuyện giá. Người mua quen mua của người quen; hàng tươi, cân đủ, đến đều đặn qua nhiều phiên mới có khách. Nhiều người bắt đầu bằng cách gửi hàng cho một sạp quen bán hộ, hoặc bán cho thương lái thu gom ngay tại bản, chấp nhận giá thấp hơn để khỏi mất công.
Khi số lượng lớn lên, bán đều cho quán ăn, homestay, hoặc gửi đi xa, thì đã sang chuyện kinh doanh: có thể cần đăng ký hộ kinh doanh, ghi chép doanh thu, giấy tờ an toàn thực phẩm tuỳ mặt hàng. Mục doanh nghiệp và kinh doanh của trang có bài riêng về chuyện này.
Câu hỏi thường gặp
Chợ phiên ở Trùng Khánh họp ngày nào?
Mỗi chợ một lịch riêng, thường tính theo lịch âm, nhiều nơi họp năm ngày một phiên và các chợ gần nhau so le ngày. Lịch có thể thay đổi, nên hỏi người dân địa phương hoặc ủy ban xã để biết lịch hiện hành.
Ở bản xa có mua được đồ dùng hằng ngày không?
Phần lớn các bản có tiệm tạp hoá bán gạo, dầu ăn, mắm muối, đồ khô, đồ dùng cơ bản. Hàng tươi và hàng đa dạng hơn thì phải xuống chợ trung tâm hoặc chờ phiên chợ.
Đặt hàng online giao lên Trùng Khánh có được không?
Được, nhưng thời gian giao lâu hơn đồng bằng. Ghi rõ tên thôn bản, tên xã mới kèm tên xã cũ, số điện thoại; ở bản xa có thể phải ra điểm hẹn trên trục đường chính hoặc bưu cục ở khu trung tâm để nhận.
Đi chợ phiên có cần mang tiền mặt không?
Nên mang tiền mặt, tốt nhất là tiền lẻ. Nhiều người bán ở chợ phiên là bà con trong bản, chưa dùng chuyển khoản và ít khi có tiền thối cho tờ lớn. Ở khu trung tâm thì nhiều nơi nhận chuyển khoản.
Mua hàng nhập khẩu gần cửa khẩu cần chú ý gì?
Kiểm nhãn phụ tiếng Việt, tên đơn vị chịu trách nhiệm, hạn dùng. Không mua thực phẩm, thuốc, mỹ phẩm, hoá chất nông nghiệp không rõ nguồn gốc. Mua ở cửa hàng có địa chỉ cố định và giữ hoá đơn để đổi trả khi cần.