Lịch sử một bản ở Trùng Khánh phần lớn chưa được viết ra, nó nằm trong trí nhớ người già, trong tên ruộng, tên suối, trong gia phả và vài tấm ảnh cũ. Muốn ghi lại, bạn cần làm bốn việc: hỏi đúng người, ghi đủ những thông tin cơ bản (ai, ở đâu, năm nào, nghe từ ai), đối chiếu giữa các nguồn, và cất giữ tư liệu sao cho người sau còn đọc được.
Bài này viết cho con cháu muốn ghi lại chuyện quê, cho giáo viên muốn làm bài tập lịch sử địa phương cùng học sinh, cho cán bộ thôn muốn có một cuốn sổ về bản. Không cần là nhà nghiên cứu; chỉ cần kiên nhẫn và cẩn thận với những gì mình ghi.
Vì sao việc này cần làm ngay
Thế hệ người cao tuổi hiện nay ở vùng Trùng Khánh là những người còn nhớ bản làng trước khi có đường nhựa, điện lưới, điện thoại; nhớ những lần dời nhà, đổi tên xã, nhớ các phiên chợ ngày xưa họp ở đâu, đi bộ mất bao lâu. Khi họ không còn, phần lớn những điều ấy sẽ mất theo, vì chưa từng được viết ra.
Các đợt sắp xếp hành chính năm 2020 và 2025 càng làm việc này cấp thiết. Tên xã cũ đã rút khỏi địa chỉ; một số tên thôn, xóm có thể được gộp hoặc đổi. Những đứa trẻ sinh ra bây giờ sẽ lớn lên với tên mới và có thể không bao giờ biết bản mình từng thuộc xã nào, tên cánh đồng sau nhà là gì.
Ghi chép lịch sử bản không cần tiền, không cần thiết bị đắt. Một cuốn sổ, một chiếc điện thoại ghi âm và vài buổi chiều ngồi với người già là đủ để bắt đầu. Cái khó nằm ở sự kiên nhẫn và kỷ luật ghi chép, chứ không ở kỹ thuật.
Cũng không cần chờ đủ thời gian để làm một cuốn sách. Mỗi buổi hỏi chuyện, mỗi danh sách tên ruộng đã là một phần hoàn chỉnh có giá trị riêng. Làm từng phần nhỏ, đều đặn, sau vài năm sẽ thành một bộ tư liệu mà không ai trong bản từng nghĩ là có thể có.
Hỏi ai: những người giữ ký ức của bản
Mỗi người nhớ một phần khác nhau. Một cuốn sử bản tốt thường cần nhiều giọng nói:
- Người cao tuổi trong các dòng họ lâu đời: nhớ chuyện lập bản, các lần dời chỗ ở, tên các đời trước.
- Người làm nghi lễ trong bản: thường thuộc nhiều bài hát, lời khấn có nhắc tên đất, tên người xưa; nên hỏi với thái độ tôn trọng và chỉ ghi những gì họ đồng ý chia sẻ.
- Cựu cán bộ thôn, xã, giáo viên lâu năm: nhớ các mốc hành chính, trường lớp, công trình.
- Phụ nữ lớn tuổi: nhớ rất rõ chuyện chợ, chuyện dệt, chuyện cưới hỏi, những phần hay bị bỏ sót khi chỉ hỏi đàn ông.
- Người đi xa đã lâu: nhớ bản làng ở một thời điểm cố định, giúp so sánh với hiện tại.
Đừng chỉ hỏi một người rồi coi đó là lịch sử của cả bản. Hai người cùng kể một sự việc mà khác chi tiết là chuyện bình thường; ghi cả hai, ghi rõ ai kể, đó mới là tư liệu có giá trị.
Với những bản có cả người Tày lẫn người Nùng, hãy hỏi cả hai cộng đồng. Mỗi bên có thể nhớ chuyện lập bản theo một cách, có tên gọi riêng cho cùng một cánh đồng, và chính những khác biệt ấy cho thấy bản đã hình thành qua nhiều lớp cư dân.
Ghi gì: những thông tin không được thiếu
Mỗi mẩu chuyện ghi lại cần có bốn thông tin đi kèm: ai kể (tên, tuổi, bản, quan hệ với sự việc), kể khi nào (ngày ghi), kể về thời điểm nào (năm, hoặc ít nhất là "khi người kể còn nhỏ", "trước khi có đường"), và người kể nghe từ đâu (tự chứng kiến hay nghe lại). Thiếu những thông tin này, câu chuyện dù hay cũng khó dùng về sau.
Ngoài chuyện kể, hãy lập những danh sách đơn giản nhưng rất quý: danh sách tên các cánh đồng, con suối, mó nước, đỉnh núi, lũng quanh bản bằng tiếng Tày hoặc tiếng Nùng, kèm nghĩa nếu người già giải thích được; danh sách các dòng họ trong bản và thứ tự đến lập nghiệp; danh sách những lần bản đổi tên, đổi xã.
Nếu có thể, vẽ một sơ đồ tay của bản: nhà ở đâu, ruộng ở đâu, đường đi chợ, đường lên nương, mó nước. Sơ đồ không cần đúng tỷ lệ, chỉ cần đúng vị trí tương đối. Mười năm sau, khi đường mới mở, nhà mới mọc, sơ đồ ấy sẽ là bức ảnh chụp lại bản ở thời điểm này.
Một buổi hỏi chuyện người già, từng bước
Cách làm dưới đây đơn giản, dùng được cả cho học sinh lần đầu làm:
- Xin phép trước, nói rõ mục đích ghi lại để con cháu đọc, hỏi người kể có đồng ý ghi âm không.
- Chọn giờ người kể rảnh, thường là buổi chiều sau giờ làm hoặc ngày mưa không lên nương.
- Bắt đầu bằng câu hỏi dễ: ông bà sinh ra ở đâu, hồi nhỏ ở nhà thế nào, bản có bao nhiêu nóc nhà.
- Để người kể nói theo mạch của họ, đừng ngắt quá sớm; ghi lại những tên đất, tên người được nhắc tới.
- Cuối buổi, đọc lại những tên đã ghi để người kể sửa chính tả, giải nghĩa.
- Về nhà ghi lại ngay trong ngày: ngày giờ, ai kể, nội dung chính, những chỗ còn chưa rõ để hỏi lần sau.
- Cảm ơn người kể, và khi có bản viết hoàn chỉnh, mang đến đọc cho họ nghe.
Nếu người kể chỉ nói tiếng Tày hoặc tiếng Nùng, hãy nhờ một người trong nhà phiên dịch, và ghi lại cả từ gốc lẫn phần dịch. Từ gốc tiếng Tày thường chứa những sắc thái mà bản dịch làm mất.
Gia phả, giấy tờ cũ và ảnh: đọc thế nào cho cẩn thận
Nhiều dòng họ người Tày, người Nùng ở Cao Bằng còn giữ gia phả, có khi viết bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm Tày, có khi đã được chép lại bằng chữ Quốc ngữ. Gia phả là nguồn quý cho tên các đời, nơi ở cũ, nhưng cũng là nguồn hay có thêm thắt: các đời đầu thường được chép theo truyền ngôn, có khi gắn với những nhân vật lớn để làm rạng danh dòng họ.
Giấy tờ đất đai, giấy khai sinh, học bạ, giấy khen của các thế hệ trước có giá trị theo một cách khác: chúng ghi tên đơn vị hành chính tại thời điểm cấp. Xếp các giấy tờ ấy theo năm, bạn có ngay một dòng thời gian đổi tên xã, đổi tên huyện của gia đình mình.
Ảnh cũ là thứ dễ mất nhất và cũng gợi nhiều chuyện nhất. Hãy chụp hoặc quét lại, rồi hỏi người già: ai trong ảnh, chụp ở đâu, năm nào, nhân dịp gì. Ghi những thông tin ấy vào mặt sau bản in hoặc vào tên tệp. Một tấm ảnh không có chú thích, qua một thế hệ, sẽ chỉ còn là gương mặt người lạ.
Ảnh chụp cảnh vật cũng quý không kém ảnh người: cánh đồng trước khi làm đường, chiếc cầu treo cũ, ngôi nhà sàn đã dỡ. Đặt cạnh một tấm ảnh chụp cùng góc hôm nay, chúng kể lại sự đổi thay của bản rõ hơn mọi trang viết.
Đối chiếu: chỗ nào là tư liệu, chỗ nào là lời kể
Mốc hành chính đối chiếu với văn bản. Năm thành lập xã, năm nhập huyện, tên đơn vị cũ nên đối chiếu với nghị quyết, quyết định hoặc sách địa chí. Ví dụ, mốc Trà Lĩnh nhập Trùng Khánh đầu năm 2020 và bảy xã mới từ 1/7/2025 đều có văn bản rõ ràng.
Chuyện lập bản giữ là lời kể. Ai đến trước, đến từ đâu, vì sao chọn chỗ này thường chỉ có trong trí nhớ. Ghi rõ "theo lời ông A, bà B", đừng biến nó thành câu khẳng định.
Số liệu tự nhiên cần đo hoặc dẫn nguồn. Bản có bao nhiêu hộ, ruộng rộng bao nhiêu, cách chợ bao xa: hoặc lấy từ sổ của thôn, hoặc ghi "khoảng" theo ước lượng của người kể.
Truyền thuyết ghi là truyền thuyết. Chuyện thần núi, chuyện hổ, chuyện người khổng lồ là một phần văn hoá đáng giữ; chỉ cần ghi rõ đó là truyện kể, không trộn lẫn với phần lịch sử. Một cuốn sử bản hay thường có cả hai phần, đặt cạnh nhau mà không lẫn vào nhau.
Giữ tư liệu sao cho người sau còn đọc được
Tư liệu số dễ mất hơn người ta tưởng: điện thoại hỏng, tài khoản quên mật khẩu, tệp ghi âm không có tên. Hãy giữ ít nhất hai bản ở hai nơi khác nhau, ví dụ một bản trong máy tính của gia đình và một bản in, hoặc gửi một bản cho thư viện trường, nhà văn hoá thôn nếu nơi ấy nhận lưu.
Đặt tên tệp theo một quy ước dễ hiểu: năm – tên bản – người kể – chủ đề. Khi ghi âm, nói ở đầu tệp: hôm nay ngày nào, ở đâu, ai đang kể. Với tư liệu giấy, cất trong túi kín, tránh ẩm, vì mùa nồm và mùa mưa ở vùng núi Cao Bằng rất dễ làm giấy mốc.
Khi tư liệu đã đủ, có thể viết thành một tập mỏng về bản: lời giới thiệu, các mốc chính, danh sách tên đất, chuyện kể, ảnh. Đọc tập ấy trong một buổi họp thôn hay ngày hội của bản là cách để người trong bản cùng sửa, cùng bổ sung, và cũng là cách để lớp trẻ nghe lại chuyện quê mình.
Những điều nên tránh khi viết về bản mình
Tránh viết theo khuôn "vùng đất giàu truyền thống, con người cần cù chịu khó" rồi dừng ở đó. Những câu ấy đúng với mọi nơi nên không nói được gì về bản của bạn. Hãy thay bằng chi tiết: năm nào bản có điện, ruộng nào ngập mỗi mùa lũ, nhà ai giữ chiếc guồng nước cuối cùng.
Tránh phóng đại hay gắn bản với những nhân vật lịch sử lớn khi không có bằng chứng. Một bản bình thường với những con người bình thường, được ghi chép trung thực, có giá trị hơn một bản được kể như nơi xuất phát của những huyền thoại không có nguồn.
Tránh đưa vào những chuyện riêng tư, mâu thuẫn trong họ hàng, chuyện đất đai đang tranh chấp. Sử bản là để gắn kết người trong bản, không phải để khơi lại chuyện cũ. Với những giai đoạn đau buồn như thiên tai, dịch bệnh hay những năm vùng biên khó khăn, hãy ghi ở góc đời sống: người dân đã sống, đã vượt qua thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Không biết tiếng Tày thì có ghi chép lịch sử bản được không?
Được, nhưng nên có một người trong nhà hoặc trong bản giúp phiên dịch khi hỏi người già. Hãy ghi lại cả từ gốc tiếng Tày cho tên đất, tên người, rồi mới ghi phần dịch, vì tên gốc là thứ quý nhất và khó dịch nhất.
Ghi âm người già có cần xin phép không?
Nên xin phép rõ ràng, nói mục đích ghi lại để con cháu đọc, và tôn trọng nếu người kể không muốn ghi âm một phần nào đó. Với những lời khấn, bài hát nghi lễ, hãy hỏi trước xem có được ghi và chia sẻ không.
Học sinh có thể làm bài tập lịch sử bản làng thế nào?
Mỗi em có thể phỏng vấn ông bà mình theo một bộ câu hỏi chung, ghi tên đất quanh nhà, vẽ sơ đồ bản. Giáo viên gom lại thành một tập của lớp, đối chiếu những chỗ khác nhau giữa các lời kể và thảo luận vì sao có khác biệt.
Có nên đăng chuyện bản làng lên mạng xã hội không?
Có thể đăng những phần đã được người kể đồng ý chia sẻ, kèm chú thích ai kể và năm nào. Không nên đăng chuyện riêng tư, chuyện tranh chấp hay ảnh người khác khi chưa hỏi ý. Bản lưu gốc vẫn nên giữ ở nơi khác ngoài mạng xã hội.
Tư liệu cũ bị ẩm mốc thì làm sao?
Không nên tự lau mạnh hay phơi nắng gắt vì giấy cũ dễ rách, mực dễ phai. Nên để khô tự nhiên nơi thoáng, chụp hoặc quét lại ngay, rồi cất vào túi kín có gói hút ẩm. Với giấy tờ rất quý, có thể hỏi thư viện hoặc bảo tàng tỉnh cách bảo quản.