Theo chủ trương bỏ thuế khoán đối với hộ kinh doanh chậm nhất từ năm 2026, hộ kinh doanh chuyển sang tự kê khai, tự nộp thuế dựa trên doanh thu thực tế thay vì một mức khoán cơ quan thuế ấn định. Với tạp hoá, quán ăn, homestay, cơ sở thu mua hạt dẻ ở vùng Trùng Khánh, điều đó có nghĩa là phải ghi chép doanh thu đều đặn, dùng hoá đơn điện tử khi thuộc diện, và kê khai đúng kỳ.
Bài này giải thích nguyên lý để người kinh doanh nhỏ chủ động chuẩn bị. Ngưỡng doanh thu, tỷ lệ thuế, mẫu tờ khai, kỳ kê khai do văn bản pháp luật quy định và có thể thay đổi; hãy kiểm tra quy định hiện hành và hỏi cơ quan thuế quản lý. Mọi con số minh hoạ trong bài là ví dụ giả định.
Thuế khoán là gì, và bỏ thuế khoán thay đổi điều gì
Trước đây, phần lớn hộ kinh doanh nhỏ nộp thuế theo phương pháp khoán: cơ quan thuế ước tính doanh thu của hộ trong năm, ấn định mức thuế, hộ nộp theo mức đó. Cách này đơn giản với người kinh doanh, nhưng doanh thu ước tính thường không khớp thực tế, khi cao khi thấp, và thiếu minh bạch.
Khi bỏ thuế khoán, hộ kinh doanh tự xác định doanh thu thực tế của mình qua sổ sách, hoá đơn, rồi kê khai và nộp thuế. Nói cách khác, trách nhiệm chứng minh doanh thu chuyển từ cơ quan thuế sang người kinh doanh. Ai bán nhiều nộp nhiều, bán ít nộp ít, mùa vắng nộp ít hơn mùa đông khách.
Với vùng Trùng Khánh, nơi nhiều hộ kinh doanh theo mùa (homestay mùa khách, cơ sở hạt dẻ mùa thu), kê khai theo doanh thu thực tế có thể công bằng hơn khoán đều. Đổi lại, phải có thói quen ghi chép mà nhiều hộ chưa có.
Nguyên lý tính thuế của hộ kinh doanh
Hộ kinh doanh thường nộp hai loại thuế chính tính trên doanh thu: thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập cá nhân, mỗi loại theo một tỷ lệ phần trăm trên doanh thu tuỳ nhóm ngành. Nguyên tắc chung là ngành phân phối, cung cấp hàng hoá có tỷ lệ thấp hơn ngành dịch vụ; ngành sản xuất, vận tải, dịch vụ có gắn hàng hoá ở mức giữa. Tỷ lệ cụ thể nằm trong văn bản hướng dẫn của Bộ Tài chính.
Có một ngưỡng doanh thu năm mà dưới ngưỡng đó, hộ kinh doanh không phải nộp thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập cá nhân. Ngưỡng này do luật quy định và đã được đề xuất, điều chỉnh qua các lần sửa luật; kiểm tra con số hiện hành trước khi tính. Lưu ý: dưới ngưỡng không nộp thuế không có nghĩa là không phải đăng ký, không phải kê khai doanh thu.
Ví dụ giả định để hiểu cách tính: một quán ăn có doanh thu cả năm vượt ngưỡng; thuế phải nộp bằng doanh thu nhân với tổng tỷ lệ của ngành dịch vụ ăn uống. Với homestay, doanh thu lưu trú và doanh thu bán đồ ăn có thể thuộc nhóm ngành khác nhau, nên tách sổ từ đầu sẽ dễ kê khai.
Đặc điểm thuế theo kiểu kinh doanh hay gặp ở vùng Trùng Khánh
Bảng dưới không nêu tỷ lệ cụ thể, chỉ nhắc những điểm cần chú ý theo từng kiểu kinh doanh.
| Kiểu kinh doanh | Điểm cần chú ý về thuế, hoá đơn |
|---|---|
| Tạp hoá, bán lẻ hàng tiêu dùng | Doanh thu đều, nhiều giao dịch nhỏ; hoá đơn từ máy tính tiền nếu thuộc diện; ghi doanh thu hằng ngày |
| Quán ăn, quán nước | Thuộc nhóm dịch vụ ăn uống; doanh thu dồn vào mùa khách, dịp lễ |
| Homestay, nhà nghỉ | Doanh thu lưu trú và ăn uống nên tách; doanh thu qua nền tảng đặt phòng có chứng từ để đối chiếu |
| Thu mua, bán hạt dẻ, nông sản | Mua của nông dân tự sản xuất cần bảng kê; nông sản chưa qua chế biến có quy định thuế riêng ở từng khâu |
| Vận tải hàng hoá | Hợp đồng vận chuyển, chứng từ chuyến; khách là doanh nghiệp thường đòi hoá đơn |
| Thợ xây, sửa chữa | Thường thanh toán tiền mặt; nên có hợp đồng, biên nhận để ghi doanh thu đúng |
Nếu bạn làm nhiều kiểu cùng lúc (homestay kèm bán đặc sản, quán ăn kèm tạp hoá), ghi chép tách theo nhóm ngành ngay từ đầu.
Hoá đơn điện tử và máy tính tiền: hiểu cho đúng
Hoá đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền là cách để hộ kinh doanh bán lẻ ghi nhận từng giao dịch, mỗi lần bán hàng máy in ra hoặc gửi cho khách một hoá đơn có mã của cơ quan thuế. Hộ kinh doanh có doanh thu từ một ngưỡng nhất định thuộc diện phải dùng hình thức này theo quy định; hộ nhỏ hơn có thể dùng tự nguyện hoặc xuất hoá đơn khi khách yêu cầu.
"Máy tính tiền" không nhất thiết là thiết bị đắt tiền: có thể là phần mềm bán hàng trên điện thoại, máy tính bảng, máy tính để bàn kết nối với hệ thống của nhà cung cấp dịch vụ hoá đơn. Lựa chọn cần tính tới sóng mạng: ở bản xa sóng yếu, chọn giải pháp cho phép lưu tạm khi mất mạng và đồng bộ lại sau.
Khách là doanh nghiệp (công ty lữ hành gửi khách tới homestay, nhà thầu mua vật liệu) gần như luôn cần hoá đơn hợp lệ. Có hoá đơn sẵn sàng giúp bạn không mất những khách này.
Ghi chép sổ sách: cách bắt đầu cho hộ nhỏ
Không cần học kế toán để ghi chép đúng cho hộ kinh doanh. Thói quen dưới đây là nền cho mọi việc kê khai.
- Chọn một công cụ và dùng đều: sổ giấy theo mẫu của cơ quan thuế, bảng tính, hoặc ứng dụng bán hàng.
- Ghi doanh thu mỗi ngày, cuối ngày cộng tổng; tách theo nhóm ngành nếu làm nhiều loại.
- Giữ chứng từ chi phí lớn: hoá đơn mua hàng, hợp đồng thuê, bảng kê mua của nông dân.
- Tách tài khoản ngân hàng kinh doanh với tài khoản chi tiêu gia đình, để dòng tiền rõ ràng.
- Cuối tháng đối chiếu doanh thu trong sổ với tiền thực nhận (tiền mặt, chuyển khoản, nền tảng đặt phòng).
- Đặt lịch nhắc kỳ kê khai, nộp thuế trên điện thoại.
Với hộ có doanh thu theo mùa, sổ sách đều đặn còn giúp nhìn ra tháng nào lãi, tháng nào lỗ, để tính chuyện mở rộng hay thu hẹp.
Lệ phí môn bài và các khoản khác
Trước đây, hộ kinh doanh có doanh thu trên một mức nhất định phải nộp lệ phí môn bài hằng năm. Theo chủ trương hỗ trợ khu vực kinh tế tư nhân được ban hành năm 2025, lệ phí môn bài được bãi bỏ từ năm 2026. Hãy kiểm tra văn bản hướng dẫn hiện hành để biết chính xác thời điểm và phạm vi áp dụng với cơ sở của mình.
Ngoài thuế, hộ kinh doanh có thể có các khoản khác tuỳ ngành và địa phương: phí sử dụng chỗ ngồi ở chợ, phí vệ sinh, các khoản liên quan giấy phép con. Những khoản này không phải thuế nhưng cũng nên ghi vào chi phí để tính đúng lãi lỗ.
Nếu thuê lao động, cần tìm hiểu nghĩa vụ về hợp đồng lao động, bảo hiểm xã hội bắt buộc theo quy định, và khấu trừ thuế thu nhập cá nhân cho người lao động khi thuộc diện.
Đặc thù vùng cao: tiền mặt, sóng yếu và doanh thu theo mùa
Ở vùng Trùng Khánh, nhiều giao dịch vẫn bằng tiền mặt, nhất là ở chợ phiên và bản xa. Tiền mặt không phải lý do để không ghi doanh thu; ngược lại, càng nhiều tiền mặt càng cần ghi chép kỹ, vì đó là bằng chứng duy nhất của bạn khi cơ quan thuế đối chiếu.
Sóng yếu khiến việc kê khai qua mạng, xuất hoá đơn điện tử đôi khi gián đoạn. Cách làm phổ biến là chuẩn bị tờ khai sẵn, đi ra khu trung tâm hoặc chỗ có sóng tốt để nộp trước hạn vài ngày, không để sát hạn. Ứng dụng thuế trên điện thoại giúp tra cứu nghĩa vụ, nộp thuế khi có mạng.
Doanh thu theo mùa đặt ra chuyện dòng tiền: mùa đông khách thu nhiều, phải để riêng phần thuế, đừng tiêu hết rồi đến kỳ nộp lại thiếu. Một cách đơn giản là mỗi lần nhận tiền, chuyển ngay một tỷ lệ vào tài khoản riêng dành cho thuế (tỷ lệ tự tính theo ngành, ví dụ giả định).
Hỏi ai khi không chắc
Cơ quan thuế quản lý địa bàn là nơi trả lời chính xác nhất về nghĩa vụ của hộ kinh doanh: thuộc nhóm ngành nào, có vượt ngưỡng không, kỳ kê khai, cách xuất hoá đơn. Sau các đợt sắp xếp bộ máy năm 2025, cơ quan thuế cơ sở được tổ chức lại theo khu vực; hỏi ủy ban xã hoặc tra trên cổng thông tin của ngành thuế để biết đơn vị quản lý mình.
Bộ phận một cửa của ủy ban xã hướng dẫn về đăng ký hộ kinh doanh. Các tổ chức như hội nông dân, hội phụ nữ, hợp tác xã đôi khi tổ chức tập huấn về sổ sách, hoá đơn cho hộ kinh doanh nhỏ; để ý thông báo qua thôn bản.
Cẩn thận với những người tự xưng là cán bộ thuế gọi điện yêu cầu cài ứng dụng lạ, cung cấp mật khẩu, chuyển tiền "nộp thuế" vào tài khoản cá nhân. Thuế nộp vào ngân sách qua kênh chính thức, không qua tài khoản cá nhân của bất kỳ ai.
Nếu bạn là doanh nghiệp nhỏ chứ không phải hộ kinh doanh
Doanh nghiệp, dù nhỏ, nộp thuế theo cơ chế khác hộ kinh doanh: thuế giá trị gia tăng tính theo phương pháp khấu trừ hoặc trực tiếp tuỳ trường hợp, thuế thu nhập doanh nghiệp tính trên lợi nhuận, kê khai theo tháng hoặc quý, quyết toán năm, lập báo cáo tài chính. Mọi giao dịch bán hàng đều phải xuất hoá đơn điện tử. Khối lượng công việc này là lý do nhiều doanh nghiệp nhỏ ở vùng Trùng Khánh thuê dịch vụ kế toán.
Năm 2025, Nhà nước ban hành các chính sách hỗ trợ khu vực kinh tế tư nhân, trong đó có ưu đãi về thuế thu nhập doanh nghiệp cho doanh nghiệp nhỏ và vừa thành lập mới trong một số năm đầu. Điều kiện, thời hạn và thủ tục hưởng ưu đãi phải đối chiếu văn bản hướng dẫn; đừng mặc định mình được miễn mà không kê khai.
Doanh nghiệp làm dịch vụ quanh cửa khẩu, xuất nhập khẩu còn có nghĩa vụ liên quan thuế xuất khẩu, nhập khẩu, hoàn thuế giá trị gia tăng; phần này nên có người am hiểu nghiệp vụ hải quan và thuế hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Bỏ thuế khoán thì hộ kinh doanh có phải nộp nhiều thuế hơn không?
Không nhất thiết. Thuế tính trên doanh thu thực tế, nên hộ bán ít nộp ít, mùa vắng nộp ít hơn mùa đông khách. Hộ có doanh thu dưới ngưỡng theo quy định không phải nộp thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập cá nhân, nhưng vẫn phải kê khai.
Tạp hoá nhỏ trong bản có phải dùng máy tính tiền không?
Chỉ hộ có doanh thu từ ngưỡng quy định mới bắt buộc dùng hoá đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền. Hộ nhỏ hơn có thể dùng tự nguyện. Hỏi cơ quan thuế quản lý để biết cơ sở của bạn thuộc diện nào.
Homestay kê khai thuế thế nào khi khách đặt qua nền tảng trực tuyến?
Doanh thu qua nền tảng vẫn là doanh thu của homestay và phải ghi vào sổ, đối chiếu với báo cáo của nền tảng. Nên tách doanh thu lưu trú và ăn uống vì có thể thuộc nhóm ngành khác nhau.
Mua hạt dẻ của nông dân không có hoá đơn thì ghi chi phí thế nào?
Lập bảng kê hàng hoá mua của người trực tiếp sản xuất theo mẫu của cơ quan thuế, ghi tên người bán, địa chỉ, khối lượng, giá, có chữ ký. Bảng kê là chứng từ để ghi nhận chi phí hợp lệ.
Lệ phí môn bài năm 2026 còn phải nộp không?
Theo chủ trương hỗ trợ kinh tế tư nhân ban hành năm 2025, lệ phí môn bài được bãi bỏ từ năm 2026. Hãy kiểm tra văn bản hướng dẫn hiện hành để biết phạm vi áp dụng cụ thể.
Có người gọi điện tự xưng cán bộ thuế yêu cầu chuyển tiền thì làm gì?
Không chuyển tiền, không cài ứng dụng lạ, không đọc mã xác thực. Thuế chỉ nộp qua kênh chính thức vào ngân sách. Liên hệ trực tiếp cơ quan thuế quản lý để kiểm tra và báo công an nếu có dấu hiệu lừa đảo.