Xây dựng và vật liệu là nhóm ngành đông doanh nghiệp nhất ở vùng Trùng Khánh, vì hai nguồn việc lớn: công trình hạ tầng nông thôn, vùng biên (đường, trường, trạm y tế, thuỷ lợi) và nhu cầu làm nhà của người dân. Với chủ nhà, chọn đúng nhà thầu và có hợp đồng rõ ràng là điều quan trọng nhất. Với doanh nghiệp, cái khó nằm ở năng lực đấu thầu, dòng tiền khi thanh toán chậm, và chi phí vận chuyển vật liệu lên núi.
Bài viết dành cho cả hai phía: người dân sắp xây nhà, và người đang hoặc định làm doanh nghiệp xây dựng, vật liệu trên địa bàn. Không nêu tên doanh nghiệp cụ thể, không nêu đơn giá; các yêu cầu pháp lý viết theo nguyên lý, cần kiểm tra văn bản hiện hành.
Vì sao xây dựng là nhóm ngành đông nhất
Vùng Trùng Khánh nằm trong diện được đầu tư nhiều chương trình phát triển cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, biên giới. Mỗi năm có các công trình đường giao thông nông thôn, kè, kênh mương, trường học, nhà văn hoá thôn bản, công trình nước sạch. Các công trình này chia thành nhiều gói vừa và nhỏ, phù hợp với năng lực doanh nghiệp xây dựng địa phương.
Bên cạnh đó là nhu cầu làm nhà của người dân: nhà ở mới thay nhà cũ, nhà làm homestay quanh thác Bản Giốc, nhà, kho, cửa hàng dọc trục đường chính ở khu trung tâm hai xã Trùng Khánh và Trà Lĩnh. Kéo theo là nhu cầu xi măng, sắt thép, cát, đá, gạch, tấm lợp, thiết bị điện nước.
Ngoài doanh nghiệp, còn rất nhiều đội thợ, hộ kinh doanh xây dựng nhận làm nhà dân. Họ không có trong danh bạ doanh nghiệp, nhưng là lực lượng xây phần lớn nhà ở trong bản. Hiểu bức tranh này giúp chủ nhà biết mình đang thuê ai và chịu những rủi ro gì, còn người mới vào nghề thấy mình sẽ cạnh tranh với ai.
Ba kiểu đơn vị chủ nhà thường gặp
Bảng dưới so sánh theo những điều chủ nhà quan tâm khi làm nhà ở. Không kiểu nào luôn tốt hơn; quan trọng là chọn đúng với quy mô công trình.
| Kiểu đơn vị | Điểm mạnh | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|
| Đội thợ trong bản, thợ quen | Hiểu đất, hiểu thời tiết, linh hoạt, dễ trao đổi | Thường không có hợp đồng, không xuất hoá đơn; khó đòi bảo hành nếu không ghi rõ |
| Hộ kinh doanh xây dựng | Có đăng ký, có địa chỉ, quy mô vừa | Năng lực thiết kế, giám sát có hạn; chủ hộ chịu trách nhiệm cá nhân |
| Doanh nghiệp xây dựng | Có pháp nhân, hồ sơ năng lực, hoá đơn, có thể nhận trọn gói | Giá có thể cao hơn; với nhà nhỏ đôi khi không mặn mà nhận |
Với nhà một tầng đơn giản, đội thợ quen có thể là lựa chọn hợp lý nếu có hợp đồng viết tay rõ ràng. Với nhà nhiều tầng, nhà làm homestay, công trình có tầng hầm, tường chắn đất dốc, nên có người thiết kế kết cấu và đơn vị có năng lực rõ ràng.
Chủ nhà chọn nhà thầu: năm câu nên hỏi
Đã làm công trình nào gần đây, ở đâu? Đi xem tận nơi một hai ngôi nhà họ đã làm, hỏi chủ nhà đó về chất lượng, tiến độ, cách xử lý khi có trục trặc. Ở vùng ai cũng biết nhau, đây là nguồn thông tin đáng tin nhất.
Có đăng ký kinh doanh không, ai chịu trách nhiệm? Với doanh nghiệp, hộ kinh doanh, tra mã số thuế để biết tình trạng hoạt động. Với đội thợ, xác định rõ người đứng ra nhận việc và chịu trách nhiệm.
Báo giá gồm những gì? Báo giá trọn gói hay chỉ nhân công? Vật liệu loại nào, của ai mua? Đã gồm vận chuyển lên tận công trình chưa? Có tính phần san nền, móng trên đá, tường chắn không?
Tiến độ và mùa thi công. Họ dự kiến làm bao lâu, có tính đến mùa mưa không, có đang nhận nhiều công trình cùng lúc không.
Bảo hành thế nào. Thấm dột, nứt tường, hỏng điện nước sau khi bàn giao thì ai sửa, trong bao lâu. Ghi vào hợp đồng.
Hợp đồng thi công nhà ở: các nội dung tối thiểu
Một hợp đồng vài trang viết tay rõ ràng vẫn tốt hơn nhiều so với thoả thuận miệng. Các nội dung dưới đây nên có, dù công trình nhỏ.
- Thông tin hai bên, mã số thuế nếu có, số căn cước của người nhận thầu.
- Phạm vi công việc: theo bản vẽ nào, những hạng mục nào có, hạng mục nào không.
- Vật liệu: chủng loại, ai mua, cách nghiệm thu vật liệu khi chở đến.
- Giá và cách thanh toán theo từng giai đoạn (móng, thân, mái, hoàn thiện), giữ lại một phần cho tới khi bàn giao và hết thời gian bảo hành ban đầu.
- Tiến độ, cách xử lý khi chậm do thời tiết, sạt lở, đường bị chia cắt.
- Trách nhiệm an toàn lao động trên công trình.
- Bảo hành: thời hạn, phạm vi, cách liên lạc.
- Cách giải quyết khi có tranh chấp.
Chụp ảnh công trình theo từng giai đoạn, nhất là phần móng và cốt thép trước khi đổ bê tông, là bằng chứng hữu ích cho cả hai bên khi có tranh cãi về chất lượng.
Thi công ở vùng núi đá: những chi phí và rủi ro riêng
Vận chuyển là khoản đầu tiên. Xi măng, sắt thép, cát phải chở từ xa lên; đường vào bản hẹp, dốc, xe lớn không vào được phải trung chuyển bằng xe nhỏ, có khi bằng sức người. Báo giá vật liệu "tại cửa hàng" và "tại chân công trình" ở bản xa có thể chênh nhau đáng kể. Nhà thầu tính thiếu khoản này dễ lỗ; chủ nhà không hỏi rõ dễ bị phát sinh.
Nền đá vôi có thể có hang hốc, túi đất mềm; đất dốc cần tường chắn, rãnh thoát nước. Phần móng ở vùng này thường tốn hơn dự tính nếu không khảo sát kỹ. Nước thi công vào mùa khô cũng là vấn đề ở những bản thiếu nước.
Mùa mưa là mùa nghỉ của nhiều công trình: đổ bê tông khi mưa lớn ảnh hưởng chất lượng, đường vào lầy lội, nguy cơ sạt lở. Mùa đông giá rét làm bê tông đông kết chậm, thợ làm được ít giờ hơn. Kế hoạch tiến độ thực tế ở vùng núi luôn phải có những khoảng trống cho thời tiết.
Doanh nghiệp làm thầu công trình: năng lực và đấu thầu
Muốn nhận công trình sử dụng vốn nhà nước, doanh nghiệp phải đáp ứng điều kiện năng lực hoạt động xây dựng theo quy định, tuỳ cấp và loại công trình: chứng chỉ năng lực của tổ chức, chứng chỉ hành nghề của cá nhân chủ chốt, kinh nghiệm thi công công trình tương tự, năng lực tài chính, máy móc. Hồ sơ năng lực cần được xây dựng dần qua từng công trình, kể cả công trình nhỏ.
Phần lớn gói thầu hiện nay được tổ chức qua hệ thống mạng đấu thầu quốc gia. Doanh nghiệp cần đăng ký trên hệ thống, có chữ ký số, theo dõi thông báo mời thầu, chuẩn bị hồ sơ dự thầu đúng yêu cầu. Ở vùng cao, doanh nghiệp nhỏ thường thiếu người làm hồ sơ thầu; nhiều đơn vị thuê tư vấn hoặc liên danh với đơn vị có kinh nghiệm.
Bảo lãnh dự thầu, bảo lãnh thực hiện hợp đồng, bảo lãnh tạm ứng qua ngân hàng là những yêu cầu thường gặp, đòi hỏi quan hệ tín dụng tốt. Đây là rào cản lớn với doanh nghiệp mới; xây dựng uy tín với ngân hàng từ các công trình nhỏ là con đường phổ biến.
Dòng tiền: bài toán sống còn của doanh nghiệp xây dựng nhỏ
Doanh nghiệp xây dựng phải bỏ tiền trước: mua vật liệu, trả công thợ, thuê máy. Tiền về sau khi nghiệm thu từng giai đoạn, và với công trình vốn nhà nước, việc giải ngân phụ thuộc kế hoạch vốn, thủ tục thanh toán. Có những giai đoạn công trình đã xong mà tiền chưa về, doanh nghiệp phải vay để trả thợ, trả nợ vật liệu.
Kinh nghiệm của nhiều doanh nghiệp nhỏ vùng cao: không nhận quá nhiều công trình cùng lúc vượt sức vốn; theo dõi sát hồ sơ nghiệm thu, thanh toán để không chậm vì thiếu giấy tờ; giữ quan hệ sòng phẳng với cửa hàng vật liệu để được mua chịu khi cần; và luôn có một khoản dự phòng.
Với chủ nhà làm nhà dân, chiều ngược lại cũng đúng: thanh toán đúng hẹn theo giai đoạn đã thoả thuận giúp đội thợ không phải bỏ dở công trình của bạn để chạy sang chỗ khác kiếm tiền trả công.
Kinh doanh vật liệu xây dựng: bãi chứa, giao hàng và công nợ
Cửa hàng vật liệu ở vùng Trùng Khánh cạnh tranh chủ yếu bằng vị trí và khả năng giao hàng: ai giao được lên bản xa, đúng hẹn, ai cho mua chịu theo tiến độ công trình. Bãi chứa cần đủ rộng, cát đá phải che chắn để không bị mưa cuốn, xi măng phải kê cao, che kín vì vùng ẩm, xi măng dễ vón cục.
Công nợ là rủi ro lớn nhất. Bán chịu cho thợ quen, cho chủ nhà, cho nhà thầu là cách giữ khách, nhưng dồn lại thì cửa hàng thiếu vốn nhập hàng. Ghi sổ rõ ràng, có chữ ký nhận hàng, đối chiếu công nợ định kỳ, và giới hạn mức nợ cho từng khách là những nguyên tắc người làm lâu năm giữ.
Khai thác đất, đá, cát làm vật liệu phải có giấy phép khai thác khoáng sản theo quy định; mua vật liệu từ nguồn khai thác trái phép có thể khiến cửa hàng gặp rắc rối. Hỏi nguồn gốc vật liệu và giữ hoá đơn nhập hàng.
An toàn lao động trên công trình vùng núi
Công trình ở vùng núi có những nguy cơ riêng: làm việc trên sườn dốc, gần vách đá có thể rơi đá, đào móng sâu trong đất đá yếu, giàn giáo dựng trên nền không bằng phẳng, mang vác vật liệu lên dốc. Tai nạn lao động trong xây dựng thường nghiêm trọng, và đường đưa người bị nạn ra cơ sở y tế lại xa.
Người sử dụng lao động có trách nhiệm trang bị bảo hộ (mũ, giày, dây an toàn khi làm trên cao), bố trí giàn giáo chắc chắn, không cho làm việc khi mưa lớn, gió mạnh, và mua bảo hiểm cho người lao động theo quy định. Chủ nhà cũng nên nhắc nhà thầu về những điều này, vì tai nạn trên công trình của mình luôn là chuyện buồn và phức tạp.
Có sẵn túi sơ cứu, số điện thoại cơ sở y tế gần nhất, và phương tiện để đưa người bị nạn đi khi cần là chuẩn bị tối thiểu cho mọi công trình ở bản xa.
Câu hỏi thường gặp
Thuê đội thợ quen xây nhà có cần hợp đồng không?
Nên có, dù viết tay. Hợp đồng ghi rõ phạm vi công việc, vật liệu, giá, các đợt thanh toán, tiến độ, xử lý khi chậm do thời tiết và bảo hành giúp tránh hiểu lầm và giữ quan hệ tốt về sau.
Vì sao xây nhà ở bản xa thường tốn hơn dự tính?
Do chi phí vận chuyển vật liệu lên núi, móng trên nền đá vôi hoặc đất dốc cần xử lý thêm, tường chắn, rãnh thoát nước, và thời gian nghỉ vì mưa, rét. Hỏi rõ báo giá đã gồm các khoản này chưa.
Doanh nghiệp xây dựng nhỏ muốn nhận công trình vốn nhà nước cần gì?
Cần đáp ứng điều kiện năng lực hoạt động xây dựng theo quy định, đăng ký trên hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, có chữ ký số, hồ sơ năng lực và khả năng bảo lãnh qua ngân hàng. Yêu cầu cụ thể tuỳ cấp và loại công trình.
Làm sao biết nhà thầu có đang hoạt động hợp pháp không?
Xin mã số thuế và tra trên cổng tra cứu của cơ quan thuế hoặc Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp. Kết hợp đi xem công trình họ đã làm và hỏi chủ nhà trước đó.
Cửa hàng vật liệu nên quản lý công nợ thế nào?
Ghi sổ rõ ràng, có chữ ký nhận hàng, đối chiếu định kỳ, giới hạn mức nợ cho từng khách và thoả thuận thời hạn trả theo tiến độ công trình. Công nợ dồn là nguyên nhân phổ biến khiến cửa hàng thiếu vốn.
Ai chịu trách nhiệm khi thợ bị tai nạn trên công trình nhà dân?
Trách nhiệm cụ thể phụ thuộc quan hệ lao động và hợp đồng giữa các bên theo quy định pháp luật. Vì thế hợp đồng nên ghi rõ trách nhiệm an toàn lao động, và nhà thầu nên mua bảo hiểm cho người làm.