Người làm ăn nhỏ ở vùng Trùng Khánh có mấy nguồn vốn và hỗ trợ chính: vốn tự có và vay họ hàng; tín dụng chính sách ưu đãi giải ngân qua các tổ tiết kiệm và vay vốn ở thôn bản; vay ngân hàng thương mại có thế chấp; và các chương trình hỗ trợ sản xuất cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, hợp tác xã, chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP). Điều quan trọng không kém là tránh xa tín dụng đen và các ứng dụng cho vay lãi cao.
Bài viết theo nguyên lý; điều kiện vay, mức vay, lãi suất, đối tượng thụ hưởng do từng chương trình quy định và thay đổi theo thời kỳ. Hãy hỏi trưởng thôn, các hội đoàn thể ở thôn, ủy ban xã và ngân hàng để có thông tin hiện hành. Bài không nêu lãi suất hay mức vay cụ thể.
Bức tranh nguồn vốn của người làm ăn nhỏ vùng cao
Phần lớn cơ sở kinh doanh ở vùng Trùng Khánh bắt đầu bằng vốn của gia đình: tiền để dành sau mùa dẻ, tiền con cái đi làm xa gửi về, tiền vay anh em họ hàng. Vốn này linh hoạt nhưng có hạn, và vay người thân mà không ghi chép rõ dễ thành chuyện khó nói về sau.
Khi cần vốn lớn hơn, người dân tìm tới ngân hàng. Ở vùng nông thôn miền núi, có hai nhánh khác nhau: tín dụng chính sách xã hội với lãi suất ưu đãi cho những đối tượng được Nhà nước hỗ trợ, và ngân hàng thương mại cho vay theo điều kiện thị trường, thường cần tài sản bảo đảm. Phòng giao dịch ngân hàng tập trung ở khu trung tâm; tín dụng chính sách thì có điểm giao dịch định kỳ tại xã.
Ngoài vốn vay, còn có các khoản hỗ trợ không hoàn lại hoặc hỗ trợ bằng hiện vật (giống, con giống, máy móc, đào tạo) qua các chương trình mục tiêu quốc gia và dự án phát triển sản xuất. Những khoản này thường gắn với điều kiện tham gia nhóm, hợp tác xã, hoặc liên kết theo chuỗi.
Tín dụng chính sách: vay qua tổ ở thôn bản
Ai được vay. Ngân hàng Chính sách xã hội cho vay các đối tượng theo quy định như hộ nghèo, hộ cận nghèo, hộ mới thoát nghèo, hộ sản xuất kinh doanh tại vùng khó khăn, học sinh sinh viên có hoàn cảnh khó khăn, người lao động đi làm việc có thời hạn ở nước ngoài theo hợp đồng, và một số chương trình khác. Danh mục và điều kiện thay đổi theo từng thời kỳ.
Vay qua đâu. Người vay thường tham gia tổ tiết kiệm và vay vốn ở thôn bản, do các hội đoàn thể (hội nông dân, hội phụ nữ, hội cựu chiến binh, đoàn thanh niên) được uỷ thác quản lý. Tổ họp bình xét, lập danh sách đề nghị vay, ủy ban xã xác nhận đối tượng.
Giao dịch ở đâu. Ngân hàng tổ chức điểm giao dịch định kỳ tại xã để giải ngân, thu nợ, thu lãi, giúp người dân không phải đi xa. Lịch giao dịch được thông báo qua thôn.
Điểm cần nhớ. Vốn ưu đãi phải dùng đúng mục đích đã đăng ký; trả lãi, trả gốc đúng hạn để giữ uy tín cho cả tổ. Hỏi tổ trưởng tổ vay vốn ở thôn để biết mình thuộc diện nào.
Vay ngân hàng thương mại: chuẩn bị gì
Với khoản vay lớn hơn hoặc người không thuộc diện chính sách, ngân hàng thương mại là kênh chính. Ngân hàng thường yêu cầu phương án kinh doanh khả thi, nguồn trả nợ rõ ràng, và tài sản bảo đảm, phổ biến nhất là quyền sử dụng đất. Ở vùng Trùng Khánh, nhiều thửa đất đã có sổ ghi địa chỉ huyện, xã cũ; việc đó không cản trở thế chấp, nhưng hồ sơ cần khớp với thực địa.
Một phương án kinh doanh không cần dài, nhưng phải trả lời được: làm gì, bán cho ai, vào mùa nào, cần bao nhiêu vốn, chi vào đâu, mỗi tháng thu về bao nhiêu, trả nợ bằng nguồn nào, nếu gặp mùa vắng hay mất mùa thì xoay xở ra sao. Với ngành theo mùa như homestay hay hạt dẻ, nên đề nghị lịch trả nợ phù hợp với mùa thu tiền.
Hộ kinh doanh, doanh nghiệp có sổ sách rõ ràng, có lịch sử giao dịch qua tài khoản, kê khai thuế đầy đủ sẽ dễ chứng minh năng lực trả nợ hơn. Đây là một lợi ích thực tế của việc ghi chép bài bản. Trả nợ đúng hạn những khoản nhỏ đầu tiên cũng là cách xây lịch sử tín dụng, để lần sau vay lớn hơn được xét nhanh hơn.
Chương trình hỗ trợ cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi
Vùng Trùng Khánh thuộc địa bàn được ưu tiên trong các chương trình mục tiêu quốc gia, trong đó có chương trình phát triển kinh tế xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, chương trình giảm nghèo bền vững, chương trình xây dựng nông thôn mới. Các chương trình này có nội dung hỗ trợ phát triển sản xuất, đa dạng hoá sinh kế, phát triển du lịch cộng đồng, đào tạo nghề.
Hỗ trợ thường đi theo dự án hoặc theo nhóm: nhóm hộ cùng nuôi một loại vật nuôi, cùng trồng một loại cây, liên kết với hợp tác xã hoặc doanh nghiệp bao tiêu. Người dân đề xuất qua thôn, qua ủy ban xã; dự án được thẩm định, phê duyệt theo quy trình.
Muốn tham gia, hãy theo dõi họp thôn, hỏi cán bộ phụ trách kinh tế, nông nghiệp của ủy ban xã. Đừng tin những người tự xưng "lo được hỗ trợ" và đòi đặt tiền trước; hỗ trợ của Nhà nước không phải mua bằng tiền.
Hợp tác xã: góp sức nhỏ thành sức lớn
Hợp tác xã nông nghiệp, dịch vụ ở vùng cao giúp các hộ nhỏ làm được những việc một hộ không làm nổi: mua vật tư số lượng lớn với giá tốt hơn, thuê máy móc chung, sơ chế, đóng gói, xây thương hiệu chung, ký hợp đồng với doanh nghiệp lớn, tiếp cận chương trình hỗ trợ. Với hạt dẻ Trùng Khánh, hợp tác xã còn giúp quản lý nguồn gốc, đáp ứng yêu cầu sử dụng chỉ dẫn địa lý.
Hợp tác xã hoạt động theo Luật Hợp tác xã: thành viên góp vốn, cùng quyết định, chia lợi ích theo mức sử dụng dịch vụ và vốn góp. Một hợp tác xã tốt cần người điều hành có năng lực, sổ sách minh bạch, và thành viên tin nhau. Nhiều hợp tác xã ở vùng cao gặp khó vì thiếu người làm kế toán, marketing.
Trước khi tham gia hay lập hợp tác xã, nên tìm hiểu kỹ: hợp tác xã làm dịch vụ gì cho thành viên, tình hình tài chính ra sao, quyền và nghĩa vụ của mình là gì. Liên minh hợp tác xã cấp tỉnh và ủy ban xã có thể hướng dẫn. Một tổ hợp tác vài hộ cùng làm là bước đệm nhẹ nhàng trước khi lập hợp tác xã đầy đủ.
Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP)
OCOP là chương trình phát triển sản phẩm đặc trưng của từng địa phương, đánh giá và phân hạng sản phẩm theo số sao dựa trên bộ tiêu chí về chất lượng, tổ chức sản xuất, câu chuyện sản phẩm, khả năng thương mại. Sản phẩm đạt hạng được hỗ trợ xúc tiến thương mại, dễ vào siêu thị, hội chợ, cửa hàng đặc sản hơn.
Chủ thể tham gia có thể là hợp tác xã, doanh nghiệp, hộ kinh doanh có đăng ký. Quy trình chung là đăng ký ý tưởng sản phẩm tại xã, hoàn thiện sản phẩm (bao bì, nhãn, công bố chất lượng, câu chuyện), rồi đưa ra hội đồng đánh giá. Với vùng Trùng Khánh, các sản phẩm từ hạt dẻ, chè, mật ong, các món chế biến truyền thống là những ứng viên tự nhiên.
OCOP không phải đích đến mà là công cụ: tham gia giúp chuẩn hoá sản phẩm, nhưng bán được hay không vẫn phụ thuộc chất lượng thật và kênh bán. Hỏi ủy ban xã hoặc cơ quan nông nghiệp của tỉnh về kỳ đánh giá và hồ sơ hiện hành. Sản phẩm đã đạt hạng cũng phải giữ chất lượng ổn định, vì việc đánh giá lại có thể diễn ra theo chu kỳ.
Tín dụng đen và ứng dụng vay tiền: những bẫy phải tránh
Lãi suất cắt cổ. Cho vay nặng lãi tính lãi theo ngày, theo tuần, cộng dồn nhanh hơn rất nhiều so với khả năng trả của hộ kinh doanh nhỏ.
Ứng dụng vay qua mạng không rõ ràng. Nhiều ứng dụng đòi quyền truy cập danh bạ, ảnh trong điện thoại, rồi dùng để đe doạ, bêu xấu khi chậm trả.
Thế chấp sổ đỏ cho người lạ. Đưa sổ đỏ cho cá nhân để vay nóng, ký giấy tờ mua bán đất giả cách là con đường mất đất của không ít gia đình.
Vay để đảo nợ. Vay chỗ này trả chỗ kia làm khoản nợ phình to. Khi đã khó khăn, hãy ngồi lại với ngân hàng, tổ vay vốn để tìm cách cơ cấu nợ.
Khi bị đe doạ đòi nợ. Giữ lại bằng chứng (tin nhắn, ghi âm, giấy tờ đã ký) và trình báo công an xã; đừng giấu gia đình. Nhiều người vì xấu hổ mà giấu, để khoản nợ và lời đe doạ lớn dần tới mức không gỡ nổi.
Cho vay hộ, đứng tên vay hộ. Ở bản, chuyện nhờ người khác đứng tên vay hoặc cho mượn sổ hộ nghèo, căn cước để vay hộ không hiếm. Người đứng tên là người phải trả nợ trước pháp luật; đừng nhận lời dù là người quen.
Lập phương án kinh doanh một trang trước khi tìm vốn
Dù vay ngân hàng, vay tổ vay vốn hay xin tham gia dự án hỗ trợ, một phương án ngắn gọn giúp chính bạn thấy rõ việc mình làm. Các con số điền vào là của riêng bạn; ví dụ trong ngoặc là giả định.
- Mô tả việc kinh doanh trong hai câu (ví dụ giả định: mở rộng homestay từ hai lên bốn phòng ở xã Đàm Thủy).
- Khách hàng là ai, mua vào mùa nào, bạn đã có khách quen chưa.
- Tổng vốn cần, chia theo hạng mục; phần tự có bao nhiêu, phần cần vay bao nhiêu.
- Doanh thu dự kiến theo từng tháng, tính cả tháng vắng.
- Chi phí hằng tháng, kể cả lãi vay.
- Lịch trả nợ khớp với mùa thu tiền.
- Rủi ro chính (mất mùa, vắng khách, thời tiết) và cách xoay xở.
Mang phương án này đi hỏi người có kinh nghiệm trong nghề trước khi đi vay. Nếu không viết được phương án trả nợ khi gặp năm xấu, khoản vay đó có lẽ chưa nên vay.
Câu hỏi thường gặp
Người dân ở Trùng Khánh vay vốn ưu đãi ở đâu?
Tín dụng chính sách thường giải ngân qua các tổ tiết kiệm và vay vốn ở thôn bản do hội đoàn thể quản lý, với điểm giao dịch định kỳ tại xã. Hỏi tổ trưởng tổ vay vốn hoặc ủy ban xã để biết mình thuộc diện nào và hồ sơ cần gì.
Sổ đỏ ghi địa chỉ huyện, xã cũ có thế chấp ngân hàng được không?
Thường vẫn được, vì giấy tờ đã cấp còn giá trị. Ngân hàng sẽ thẩm định hồ sơ và thực địa; việc cập nhật tên đơn vị hành chính mới có thể được hướng dẫn khi đăng ký thế chấp. Hỏi ngân hàng và văn phòng đăng ký đất đai.
Tham gia OCOP cần điều kiện gì?
Chủ thể thường là hợp tác xã, doanh nghiệp hoặc hộ kinh doanh có đăng ký, sản phẩm có bao bì, nhãn, công bố chất lượng và câu chuyện sản phẩm. Đăng ký tại xã và theo kỳ đánh giá của tỉnh; hỏi ủy ban xã để có hướng dẫn hiện hành.
Có ai thu tiền để "lo" hỗ trợ của Nhà nước thì sao?
Không đưa tiền. Hỗ trợ của Nhà nước được xét theo quy trình công khai qua thôn, xã, không phải mua bằng tiền. Báo cho ủy ban xã hoặc công an xã nếu có người đòi tiền để lo hỗ trợ.
Có nên vay qua ứng dụng trên điện thoại khi cần tiền gấp?
Nên rất thận trọng. Nhiều ứng dụng lãi cao, phí ẩn, đòi quyền truy cập danh bạ và đe doạ khi chậm trả. Ưu tiên ngân hàng, tổ vay vốn ở thôn; nếu đã bị đe doạ, giữ bằng chứng và báo công an.
Vì sao nên tham gia hợp tác xã khi trồng dẻ, làm nông sản?
Hợp tác xã giúp mua vật tư rẻ hơn, sơ chế, đóng gói, xây thương hiệu chung, ký hợp đồng với doanh nghiệp, tiếp cận chương trình hỗ trợ và quản lý nguồn gốc khi dùng chỉ dẫn địa lý. Nên tìm hiểu kỹ tình hình hợp tác xã trước khi tham gia.