Tự lái ô tô lên vùng Trùng Khánh là cách được nhiều gia đình chọn, vì chủ động giờ giấc và dừng được ở những khúc đèo đẹp. Điều quyết định chuyến đi an toàn không nằm ở xe đắt hay rẻ, mà ở ba việc: xe được kiểm kỹ phanh và lốp trước khi đi, người lái biết dùng phanh động cơ khi xuống dốc dài, và chặng đèo được đi lúc trời sáng.
Đường lên Cao Bằng hiện có một phần cao tốc, phần còn lại là quốc lộ và đường tỉnh qua núi. Bài này tập trung vào phần núi: từ đoạn đèo vùng Bắc Kạn cũ tới đường sang Trùng Khánh, Trà Lĩnh và khu thác Bản Giốc. Nội dung là kinh nghiệm chung của người lái đường núi phía Bắc, kèm những đặc điểm riêng của vùng biên Cao Bằng mà người từ đồng bằng hay bất ngờ.
Kiểm xe trước khi rời Hà Nội
Đường núi không tha thứ cho một chiếc xe "để mai sửa". Những hạng mục dưới đây nên được kiểm ở xưởng hoặc tự kiểm kỹ trước ngày đi.
- Phanh: má phanh còn dày, dầu phanh đủ và chưa quá hạn thay. Xuống dốc dài liên tục là lúc hệ thống phanh chịu tải nặng nhất.
- Lốp: gai còn sâu, áp suất đúng khuyến cáo, có lốp dự phòng dùng được và đủ dụng cụ thay. Đường núi có đoạn đá dăm, ổ gà sau mùa mưa.
- Nước làm mát và dầu máy: leo dốc dài làm máy nóng; mức nước làm mát thấp là nguyên nhân hay gặp của những chiếc xe đứng bên đường đèo.
- Đèn và gạt mưa: đèn sương mù (nếu có), đèn pha cos hoạt động, gạt mưa còn tốt, nước rửa kính đầy. Sương mù và mưa phùn vùng núi đến rất nhanh.
- Ắc quy: mùa đông rét đậm, ắc quy yếu dễ không đề được vào buổi sáng ở bản.
- Đồ dự phòng: dây kéo, đèn pin, tam giác cảnh báo, nước uống, chăn mỏng nếu đi mùa đông.
Nếu xe đã lâu không đi đường dài, một vòng thử trên đường đèo gần nhà trước chuyến đi giúp phát hiện tiếng kêu lạ, phanh lệch hay vô lăng rung — những thứ ở đồng bằng khó lộ ra.
Lên dốc, xuống dốc: kỹ thuật mà người đồng bằng hay thiếu
Sai lầm phổ biến nhất của người mới lái đèo là xuống dốc dài bằng chân phanh. Đạp phanh liên tục vài cây số làm má phanh và đĩa phanh nóng lên, hiệu quả phanh giảm dần, có khi giảm tới mức đáng sợ ở khúc cua cuối. Người lái đường núi lâu năm xuống dốc bằng số thấp: xe số sàn về số thấp tương ứng với độ dốc, xe số tự động chuyển sang chế độ số thấp hoặc chế độ phanh động cơ nếu xe có. Chân phanh chỉ dùng để điều chỉnh thêm, đạp dứt khoát rồi nhả, không rà liên tục.
Quy tắc dễ nhớ là lên dốc bằng số nào thì xuống dốc bằng số đó. Nếu xuống dốc mà kim vòng tua lên cao, xe vẫn trôi nhanh, hãy về thêm một số. Tiếng máy gầm to một chút không hại gì; phanh mất tác dụng giữa đèo mới là chuyện lớn.
Lên dốc thì ngược lại: giữ đà đều, về số trước khi xe hụt hơi chứ không đợi xe ì rồi mới về. Ở những khúc cua gắt lên dốc, đi phía phải đường, không cắt cua, vì xe tải chiều xuống có thể chiếm gần hết mặt đường ở khúc cua hẹp.
Đi chung đường với xe tải lớn
Vì sao vùng này nhiều xe tải. Hướng Trà Lĩnh có cửa khẩu, nên trên đường có xe chở hàng nông sản, vật liệu, container đi lại. Xe nặng leo dốc chậm và xuống dốc phải đi số thấp, người lái xe con hay sốt ruột.
Vượt ở đâu. Chỉ vượt ở đoạn thẳng, nhìn rõ phía trước, không vượt ở cua khuất, đầu dốc hay khi có vạch liền. Ở đường núi, ba bốn phút đi sau xe tải không làm chuyến đi trễ bao nhiêu; một lần vượt ẩu thì có thể trả giá rất đắt.
Khúc cua hẹp. Khi gặp xe lớn ở cua hẹp, giảm tốc sớm, nép phải và nhường. Xe dài cần nhiều chỗ để quay đầu xe qua cua, phần đuôi xe thường quét sang làn ngược chiều.
Bấm còi đúng lúc. Bấm còi ngắn trước những khúc cua khuất là thói quen của người lái đèo, giúp xe chiều ngược biết có người. Ở trong bản và gần trường học thì hạn chế còi.
Bụi và đá. Đi sau xe chở đá, cát nên giữ khoảng cách xa hơn bình thường để tránh đá văng vào kính.
Đèo trên đường đi: đặc điểm từng đoạn
Trên chặng từ Hà Nội lên, phần đèo dài nhất nằm ở vùng Bắc Kạn cũ, nơi quốc lộ 3 vượt dãy núi để sang Cao Bằng. Các đoạn này có dốc dài, cua liên tiếp, một số chỗ một bên là vách taluy dễ sạt khi mưa lớn, bên kia là vực. Ban ngày trời trong, đây là đoạn cảnh đẹp; ban đêm hoặc khi mù, đây là đoạn mệt nhất.
Sang chặng từ thành phố Cao Bằng về Trùng Khánh, đèo thấp hơn và ngắn hơn. Người đi hướng Trà Lĩnh sẽ qua đèo Mã Phục, một khúc đèo nhiều vòng cua nhìn xuống thung lũng ruộng, nhiều người dừng chụp ảnh. Lưu ý chỉ dừng ở chỗ có khoảng đất rộng, không đỗ xe sát cua.
Đường từ trung tâm xã Trùng Khánh ra khu thác Bản Giốc chạy dọc thung lũng, ít đèo cao nhưng có nhiều đoạn quanh co ven núi, mặt đường hẹp hơn quốc lộ. Mùa du lịch, xe khách lớn và xe dịch vụ đi lại dày, người lái nên đi chậm, nhất là ở các đoạn qua bản.
Đổ xăng, sạc xe điện và các dịch vụ dọc đường
Các trung tâm xã trên trục đường chính đều có cây xăng, nhưng khoảng cách giữa chúng ở vùng núi xa hơn đồng bằng, và một số cây xăng nhỏ đóng cửa sớm vào buổi tối. Thói quen an toàn là không để bình xuống dưới một phần tư trước khi vào đoạn núi, đổ đầy khi đi qua các trung tâm lớn như thành phố Cao Bằng.
Với ô tô điện, mạng trạm sạc trên trục chính đã mở rộng nhiều năm gần đây, nhưng ở vùng biên số trạm còn thưa hơn thành phố. Trước khi đi, nên kiểm tra trên ứng dụng của hãng xe các điểm sạc trên đường và tại nơi lưu trú, tính dư phần năng lượng cho dốc dài và trời lạnh — cả hai đều làm quãng đi được ngắn lại so với số liệu công bố.
Tiệm sửa xe, vá lốp ở các trung tâm xã chủ yếu phục vụ xe máy và xe tải nhỏ; sửa ô tô chuyên sâu thường phải về thành phố Cao Bằng. Nếu xe có trục trặc lớn giữa đường, gọi cứu hộ của hãng bảo hiểm hoặc của hãng xe (nếu có) thường là lối ra nhanh nhất.
Đỗ xe ở bản, ở chợ và khu thác
Đường trong bản thường hẹp, nhiều chỗ chỉ đủ một ô tô đi. Đỗ xe chắn lối vào nhà, chắn lối trâu bò ra đồng hay chắn đường xe máy chở hàng là chuyện làm người địa phương khó chịu nhất ở khách tự lái. Khi đến nhà người quen hoặc homestay, hỏi chủ nhà chỗ đỗ trước khi đi vào, đừng tự đoán.
Ngày chợ phiên, khu trung tâm xã đông người và xe máy, nhiều đoạn gần như không đi ô tô được. Đỗ xe từ xa rồi đi bộ vào chợ là cách lịch sự và đỡ mất thời gian hơn là cố len vào giữa.
Ở khu thác Bản Giốc, động Ngườm Ngao, có các bãi đỗ xe phục vụ khách tham quan. Theo dõi hướng dẫn của người trông bãi và lực lượng quản lý tại chỗ; không đỗ xe dọc lề ở đoạn đường hẹp gần thác, vì vừa gây ùn tắc vừa nguy hiểm khi xe khách lớn cần tránh nhau.
Ban đêm ở homestay hay nhà nghỉ trong bản, hỏi chủ nhà có chỗ để xe trong sân hay không. Phần lớn vùng này yên bình, nhưng để xe gọn trong sân vừa an toàn hơn, vừa không chắn đường của xe đi sớm như xe chở rau, chở hàng ra chợ lúc trời chưa sáng. Nếu sáng hôm sau định đi sớm, báo chủ nhà để họ không xếp xe khác chắn trước xe bạn.
Lái ban đêm và lúc trời mù: nên tránh nếu được
Lời khuyên đơn giản nhất cho người không quen đường núi: tránh lái đoạn đèo vào ban đêm và lúc sương mù dày. Đèn pha ô tô trong sương phản chiếu thành một bức tường trắng, nhìn xa chưa tới vài chục mét; vạch kẻ đường ở một số đoạn đã mờ, cột tiêu bên vực không phải chỗ nào cũng có.
Nếu buộc phải đi khi mù, bật đèn cos và đèn sương mù, không bật đèn pha xa. Đi chậm, bám vạch kẻ phía phải, hạ cửa kính một chút để nghe tiếng xe chiều ngược. Gặp mù quá dày, tìm chỗ an toàn có khoảng đất rộng để dừng chờ, bật đèn cảnh báo, chứ không dừng ngay giữa làn.
Mùa đông ở vùng núi Cao Bằng có những sáng rét đậm, mặt đường ở đoạn cao có thể đọng hơi ẩm và trơn. Những sáng như vậy, khởi hành muộn hơn một chút, chờ nắng lên làm khô mặt đường, thường là quyết định khôn ngoan.
Đi cùng trẻ nhỏ và người lớn tuổi
Chuyến tự lái gia đình thường có ông bà và trẻ con, hai nhóm chịu đường đèo kém nhất. Say xe là chuyện gần như chắc chắn với trẻ nhỏ trên chặng nhiều cua liên tiếp. Cho trẻ ngồi ghế giữa hoặc ghế trước (đúng quy định về ghế trẻ em và độ tuổi), nhìn ra phía trước thay vì nhìn điện thoại, mở hé cửa kính cho thoáng, cho ăn nhẹ trước khi vào đèo thay vì để bụng đói hoặc quá no.
Người lớn tuổi thì mệt vì ngồi lâu và vì lạnh. Kế hoạch hai ngày, nghỉ đêm ở thành phố Cao Bằng, dừng mỗi một tiếng rưỡi để đi lại vài phút, mang chăn mỏng và nước ấm trong xe là những điều nhỏ nhưng tạo khác biệt lớn. Nếu trong nhà có người bệnh tim mạch, huyết áp hay đang điều trị bệnh mạn tính, nên hỏi bác sĩ trước chuyến đi dài lên vùng núi, mang đủ thuốc đang dùng và giấy tờ y tế cần thiết.
Một điều người lái hay quên: chính người lái cũng là thành viên dễ mệt nhất. Khi trên xe có người khác lái được, đổi lái trước khi mệt chứ không phải sau khi đã mệt. Cả nhà tới nơi muộn một tiếng vẫn hơn mọi phương án khác.
Câu hỏi thường gặp
Xe số tự động có đi đèo lên Cao Bằng được không?
Được, phần lớn xe gia đình hiện nay là số tự động. Điều cần làm là biết chuyển sang chế độ số thấp hoặc chế độ phanh động cơ khi xuống dốc dài, thay vì để ở số thường rồi rà phanh liên tục.
Có nên dùng bản đồ điện thoại để đi đường tắt qua bản không?
Nên thận trọng. Ứng dụng đôi khi gợi ý đường liên thôn ngắn hơn nhưng hẹp, dốc, có đoạn đường đất, không hợp với ô tô con gầm thấp. Khi đi lần đầu, bám theo trục đường chính là lựa chọn an toàn.
Ngửi thấy mùi khét khi xuống dốc thì làm gì?
Đó thường là dấu hiệu phanh quá nóng. Tìm chỗ an toàn để dừng, không dội nước lạnh lên phanh, chờ phanh nguội. Khi đi tiếp, về số thấp hơn và hạn chế đạp phanh liên tục.
Đi ô tô con gầm thấp tới thác Bản Giốc có khó không?
Đường chính tới khu thác là đường nhựa, ô tô con đi được. Khó khăn thường gặp là các đường nhánh vào bản, đường đất sau mưa. Nếu định vào sâu, hỏi chủ nhà hoặc người địa phương về tình trạng đường trước.
Người lái mới có bằng nên tự lái chặng này không?
Nếu chưa từng lái đường đèo, nên đi cùng người có kinh nghiệm, chia lái, chỉ lái ban ngày và không đặt mục tiêu phải tới nơi trong một ngày. Nghỉ một đêm ở thành phố Cao Bằng giúp chặng núi nhẹ nhàng hơn nhiều.
Có cần xe gầm cao để đi vùng Trùng Khánh không?
Không bắt buộc. Xe gầm cao dễ chịu hơn ở đường bản và đoạn ổ gà, nhưng xe con thông thường vẫn đi được các trục chính. Quan trọng hơn là phanh, lốp và kỹ năng của người lái.