Rừng trên núi đá vôi ở vùng Trùng Khánh là kiểu rừng đặc biệt: cây mọc trên đá gần như không có đất, chịu hạn giỏi, phát triển chậm. Ở vùng núi đá phía thượng nguồn sông Quây Sơn, nay thuộc xã Đình Phong, khu rừng ấy là nơi sống của vượn Cao vít, một trong những loài linh trưởng hiếm nhất thế giới, được bảo vệ trong Khu bảo tồn loài và sinh cảnh vượn Cao vít.
Bài này giới thiệu rừng núi đá vôi như một hệ sinh thái: cây gì mọc được trên đá, rừng giữ nước và đất ra sao, vượn Cao vít sống thế nào, vì sao số lượng còn rất ít và người dân trong vùng có thể góp phần giữ rừng thế nào. Số liệu cụ thể về quần thể vượn thay đổi theo từng đợt điều tra; trang này chỉ nêu ở mức khái quát.
Cây mọc trên đá: rừng núi đá vôi khác rừng đồi đất thế nào
Trên núi đá vôi, đất chỉ còn trong các hốc, khe đá; nước mưa thấm nhanh xuống sâu. Cây sống được ở đây phải có rễ khoẻ, len sâu vào khe đá tìm ẩm, chịu được những tháng khô kéo dài. Nhiều cây có lá dày, nhỏ, thân gỗ cứng, lớn chậm. Rừng vì thế thường thấp hơn, thưa tán hơn rừng trên đồi đất, và rất khó phục hồi khi đã bị chặt.
Những loài cây gỗ quen thuộc của rừng núi đá vôi miền Bắc như nghiến, trai lý là những cây gỗ rất cứng, lớn chậm, từng bị khai thác nhiều để làm thớt, cột nhà, đồ gỗ. Bên cạnh đó là nhiều loài cây bụi, dây leo, cây thân thảo bám đá, các loài lan, dương xỉ trên vách ẩm.
Một đặc điểm ít người biết là rừng núi đá vôi thường có nhiều loài đặc hữu, tức chỉ sống ở một vùng hẹp. Mỗi khối núi đá như một hòn đảo tách biệt với khối bên cạnh, các loài tiến hoá riêng qua thời gian dài. Mất một khu rừng núi đá có thể đồng nghĩa với việc mất hẳn một số loài chưa kịp được biết tên.
Vì điều kiện sống khắc nghiệt, một cây gỗ trên núi đá cao chừng vài mét đã có thể nhiều chục năm tuổi. Nhìn một sườn núi đá có rừng, bạn đang nhìn một lớp sống được tích luỹ rất chậm, mỏng manh hơn nhiều so với rừng trên đồi đất.
Rừng giữ nước và giữ đất cho cả vùng
Ở vùng karst, rừng trên sườn núi đá có vai trò lớn hơn vẻ ngoài thưa thớt của nó. Tán cây và lớp lá rụng làm chậm nước mưa, giữ lại một phần ẩm; rễ cây bám giữ chút đất ít ỏi trong khe đá. Khi rừng còn, nước thấm từ từ vào lòng núi, mó nước chân núi chảy đều hơn và lâu hơn vào mùa khô.
Khi rừng bị phát trống, đất trong khe đá bị rửa trôi hết sau vài mùa mưa, để lại mặt đá trơ. Nước mưa đổ xuống nhanh hơn, dồn về lũng và sông gây lũ gắt hơn, còn mùa khô thì mó nước cạn sớm. Quá trình này gần như không thể đảo ngược trong một đời người, vì tạo lại đất trên đá vôi mất thời gian rất dài.
Người già ở nhiều bản vùng núi đá đã thấy rõ mối liên hệ ấy qua chính mó nước của bản mình. Vì vậy nhiều nơi có lệ giữ rừng đầu nguồn, rừng quanh mó nước như rừng chung của bản, không ai được chặt.
Vượn Cao vít: loài linh trưởng hiếm ở Trùng Khánh
Vượn Cao vít, còn gọi là vượn đen mào đông bắc, là một loài vượn sống trên cây ở rừng núi đá vôi. Trong một thời gian dài, giới khoa học từng lo loài này đã tuyệt chủng, cho đến khi một quần thể nhỏ được ghi nhận lại ở vùng núi đá Trùng Khánh vào đầu những năm 2000. Từ đó, vùng rừng này trở thành nơi được các tổ chức bảo tồn trong và ngoài nước đặc biệt chú ý.
Loài này được xếp vào nhóm cực kỳ nguy cấp trong danh lục của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế. Số lượng cá thể còn lại rất ít, chỉ tính ở mức vài chục đến hơn một trăm cá thể theo các đợt điều tra, sống trong một vùng rừng hẹp hai bên đường biên. Mỗi con vượn, mỗi đàn vượn vì thế đều có ý nghĩa với sự tồn tại của cả loài, và việc bảo vệ chúng cần sự phối hợp của cả cộng đồng sống quanh rừng.
Khu bảo tồn loài và sinh cảnh vượn Cao vít được lập ở vùng các xã cũ thượng nguồn sông Quây Sơn để bảo vệ khu rừng này. Bên trong khu bảo tồn có các quy định về khai thác, chăn thả, đi lại; người muốn vào cần hỏi và được phép của đơn vị quản lý.
Vượn sống thế nào
Vượn Cao vít sống theo nhóm gia đình nhỏ, thường gồm một cặp bố mẹ và con non. Con đực trưởng thành có bộ lông đen, con cái màu vàng nâu, mỗi loài vượn trong chi này đều có kiểu khác biệt màu lông giữa đực và cái như vậy. Chúng di chuyển bằng cách đu tay từ cành này sang cành khác trên tán cao, hiếm khi xuống đất.
Thức ăn chủ yếu là quả chín, lá non, chồi, hoa và đôi khi côn trùng. Vì cần nhiều cây cho quả rải rác quanh năm, một đàn vượn cần một vùng rừng đủ rộng, liền mạch. Khi rừng bị chia cắt bởi nương, đường, các đàn vượn khó đi lại, khó gặp nhau để hình thành đàn mới.
Một nét đặc trưng là tiếng hót. Vào buổi sáng sớm, các đàn vượn thường cất tiếng gọi vang qua thung lũng, một kiểu "song ca" giữa con đực và con cái. Người làm điều tra vượn thường dựa vào tiếng hót để xác định số đàn và vị trí, vì nhìn thấy vượn trên vách đá rậm rạp là điều rất khó.
Vượn sinh sản chậm: mỗi lứa thường chỉ một con, khoảng cách giữa các lứa dài, con non phụ thuộc bố mẹ trong thời gian khá lâu. Đặc điểm này khiến một quần thể nhỏ rất khó tăng nhanh số lượng, và mỗi cá thể mất đi đều để lại khoảng trống lớn.
Một năm trong rừng núi đá
Rừng núi đá vôi vùng Trùng Khánh thay đổi theo mùa rõ hơn người ta tưởng. Cuối đông sang xuân, nhiều cây ra lá non, ra hoa; sườn núi xám điểm những mảng xanh non, vàng nhạt. Đây cũng là lúc chim chóc làm tổ, côn trùng nở rộ, và các loài ăn lá non như vượn có nguồn thức ăn dồi dào.
Mùa mưa, rừng xanh đậm nhất, rêu và dương xỉ phủ kín vách đá ẩm, những dòng nước nhỏ chảy ra từ khe đá sau mỗi trận mưa. Nhiều loài cây cho quả vào cuối mùa mưa, đầu mùa thu. Mùa đông khô, một số cây rụng bớt lá để tiết kiệm nước, sườn núi lộ đá nhiều hơn, rừng thưa đi trông thấy.
Nhịp mùa ấy quyết định cả đời sống của động vật trong rừng: khi nào nhiều quả, khi nào phải đi xa tìm thức ăn, khi nào sinh con. Với người điều tra và bảo tồn, hiểu nhịp mùa giúp chọn thời điểm khảo sát và biết khi nào rừng nhạy cảm nhất với tác động của con người, như mùa khô dễ cháy.
Những mối đe doạ với rừng và vượn
Các tài liệu bảo tồn về vùng này thường nhắc tới những sức ép sau:
- Mất và chia cắt rừng: phát rừng làm nương, lấy đất chăn thả làm rừng thưa đi, đứt đoạn.
- Lấy củi, chặt gỗ: mỗi lần lấy ít nhưng lặp lại nhiều năm, rừng núi đá lớn chậm không kịp hồi.
- Săn bắt: dù vượn được bảo vệ nghiêm ngặt, bẫy đặt cho các loài khác vẫn có thể gây hại.
- Chăn thả gia súc tự do: dê, bò lên núi ăn cây non, làm rừng khó tái sinh.
- Cháy rừng mùa khô: lửa đốt nương lan sang rừng, nhất là khi trời hanh, gió.
Những sức ép ấy gắn với đời sống của người dân quanh rừng, nên các chương trình bảo tồn ở đây thường đi kèm hỗ trợ sinh kế: bếp tiết kiệm củi, giống cây trồng, chăn nuôi nhốt chuồng, tuần tra rừng do người địa phương tham gia. Giữ rừng chỉ bền khi người sống cạnh rừng cũng có lợi từ việc giữ.
Rừng trồng, dẻ và lớp phủ xanh ở vùng đồi đất
Không phải toàn bộ cây xanh ở Trùng Khánh là rừng tự nhiên. Trên những đồi đất xen núi đá, người dân trồng nhiều cây lâm nghiệp và cây ăn quả, trong đó cây dẻ là loại gắn với tên tuổi của vùng. Vườn dẻ phủ xanh nhiều sườn đồi, có vai trò giữ đất nhất định, dù về cấu trúc và đa dạng loài không thể so với rừng tự nhiên.
Phân biệt hai loại rừng này giúp hiểu đúng các con số "độ che phủ rừng" trong báo cáo. Độ che phủ có thể tăng nhờ rừng trồng trong khi rừng tự nhiên trên núi đá vẫn bị thu hẹp. Với vượn Cao vít và nhiều loài đặc hữu, chỉ rừng tự nhiên liền mạch mới là nơi sống được.
Chuyện trồng dẻ, chăm dẻ và kinh tế của cây dẻ được trình bày ở mục nông nghiệp trên trang này. Ở góc tự nhiên, điều đáng nhớ là vườn dẻ và rừng núi đá có thể bổ sung cho nhau nếu được quy hoạch hợp lý: dẻ trên đồi đất, rừng tự nhiên trên núi đá và quanh mó nước.
Người dân và du khách có thể góp phần thế nào
Không mua bán động vật hoang dã. Kể cả "đặc sản rừng" bày bán ven đường, kể cả khi người bán nói là nuôi. Nhu cầu mua là động lực của săn bắt.
Không tự ý vào khu bảo tồn. Muốn tìm hiểu về vượn, hãy liên hệ đơn vị quản lý khu bảo tồn hoặc chính quyền xã; một số chương trình có thể đón người tham quan có hướng dẫn, theo quy định riêng.
Giữ lửa an toàn mùa khô. Đốt nương, đốt rác cần có người trông, tránh ngày gió hanh, làm đường băng cản lửa. Một đám cháy có thể xoá đi nhiều năm phục hồi của rừng núi đá.
Giữ rừng quanh mó nước. Đây là việc mỗi bản đều làm được, có lợi trực tiếp cho chính nguồn nước của bản.
Kể cho con cháu nghe. Nhiều trẻ em sống ngay cạnh khu rừng mà chưa từng nghe tiếng vượn hót. Biết mình đang sống cạnh một loài hiếm như thế nào là bước đầu để muốn giữ nó.
Câu hỏi thường gặp
Vượn Cao vít sống ở đâu?
Vượn Cao vít sống trong rừng núi đá vôi ở vùng thượng nguồn sông Quây Sơn thuộc Trùng Khánh, nay thuộc xã Đình Phong, và vùng rừng liền kề bên kia biên giới. Khu bảo tồn loài và sinh cảnh vượn Cao vít được lập để bảo vệ khu rừng này.
Vì sao vượn Cao vít hiếm như vậy?
Do mất và chia cắt rừng núi đá vôi trong nhiều thập kỷ, cộng với săn bắt trước đây, quần thể còn lại rất nhỏ và chỉ sống trong một vùng hẹp. Loài này được xếp vào nhóm cực kỳ nguy cấp trong danh lục của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế.
Có thể đi xem vượn Cao vít không?
Vượn sống trên vách đá rậm rạp, rất nhút nhát và khó thấy. Muốn tìm hiểu, hãy liên hệ đơn vị quản lý khu bảo tồn hoặc chính quyền xã, không tự ý vào rừng. Một số chương trình có hướng dẫn có thể được tổ chức theo quy định riêng.
Cây nghiến là cây gì?
Nghiến là một loài cây gỗ rất cứng, lớn chậm, đặc trưng cho rừng núi đá vôi ở miền Bắc. Gỗ nghiến từng được dùng nhiều làm thớt, cột nhà. Do bị khai thác nhiều, nghiến tự nhiên trên núi đá ngày càng ít.
Rừng trồng có thay được rừng tự nhiên trên núi đá không?
Rừng trồng và vườn dẻ giúp phủ xanh đồi đất, giữ đất ở mức nhất định, nhưng không thay được rừng tự nhiên trên núi đá về đa dạng loài và vai trò giữ nước. Các loài như vượn Cao vít chỉ sống được trong rừng tự nhiên liền mạch.