Vùng núi đá Trùng Khánh thiếu nước vào mùa khô không phải vì mưa ít, mà vì đá vôi để nước mưa thấm rất nhanh xuống lòng đất. Nước ấy đi qua hệ thống khe nứt, hang ngầm rồi trồi ra ở một số chỗ thành mó nước, chảy vào sông Quây Sơn hoặc thoát đi xa. Bản nào gần mó nước chảy quanh năm thì đủ nước; bản nào nằm trên cao, xa mạch thì mùa khô phải trữ nước mưa hoặc đi lấy nước xa.
Phần Trà Lĩnh cũ, cao và nhiều đá, chịu cảnh này rõ hơn dải ven sông. Bài này giải thích nước ngầm vùng karst chảy thế nào, mó nước hình thành ra sao, vì sao nước ở đây thường "cứng" và dễ nhiễm bẩn, và những cách giữ nguồn nước mà các bản vẫn làm. Chuyện lắp đặt nước sinh hoạt cho nhà ở được nói ở mục đời sống trên trang này.
Nước mưa đi đâu sau khi rơi xuống núi đá
Trên đồi đất, nước mưa thấm vào lớp đất dày, được giữ lại như trong một miếng bọt biển rồi nhả ra từ từ thành suối nhỏ. Trên núi đá vôi, lớp đất rất mỏng, phía dưới là đá nứt nẻ. Nước mưa thấm qua lớp đất mỏng ấy rồi gần như rơi thẳng vào các khe nứt, đi xuống sâu rất nhanh.
Ngay bên dưới mặt đất, đá vôi bị hoà tan mạnh nhất, tạo thành một đới đá nứt nẻ dày đặc. Đới này giữ được một ít nước trong thời gian ngắn sau mưa, nuôi những mạch nhỏ chảy vài ngày rồi tắt. Nước còn lại đi xuống sâu hơn, vào các ống, các hang lớn, nhập thành dòng ngầm.
Dòng ngầm có thể chảy rất xa, xuyên qua cả khối núi, không theo đường phân thuỷ trên mặt đất. Nước mưa rơi xuống núi phía sau một bản có khi lại chảy ra ở một mó nước của bản khác cách đó nhiều cây số, hoặc đổ thẳng vào sông. Vì vậy ở vùng karst, người ta không thể nhìn địa hình mặt đất để đoán chắc nước ngầm đi đâu.
Tốc độ cũng khác hẳn. Nước ngầm trong đất, cát thường đi rất chậm, mỗi ngày vài centimet đến vài mét. Nước trong ống, hang karst có thể đi nhanh như một con suối, vài trăm mét đến vài cây số mỗi ngày. Điều này lý giải vì sao mó nước phản ứng nhanh với mưa, và vì sao chất bẩn đi xa nhanh.
Mó nước: nơi dòng ngầm lộ ra
Mó nước, người Tày gọi là bó, là chỗ nước ngầm trồi lên mặt đất, thường ở chân vách đá, chân núi hay đáy lũng. Có mó chảy quanh năm, có mó chỉ chảy mùa mưa; có mó nước trong vắt, có mó đục lên sau mỗi trận mưa lớn. Vị trí và tính chất của mó phụ thuộc vào đường đi của dòng ngầm phía sau nó.
Mó chảy quanh năm thường là đầu ra của một hệ thống ngầm lớn, được nuôi bởi nước từ một vùng rộng. Chính những mó ấy quyết định chỗ lập bản: nhiều bản Tày lâu đời nằm ngay cạnh một mó nước lớn, và tên bản có khi mang chữ "Bó". Mó chỉ chảy mùa mưa là đầu ra của các mạch nông, cạn nhanh khi hết mưa.
Một mó nước đục ngay sau mưa là dấu hiệu nước từ mặt đất đi xuống rất nhanh, gần như không được lọc. Mó ấy vẫn dùng được, nhưng cần cẩn trọng hơn về chất lượng nước, nhất là trong vài ngày sau những trận mưa lớn.
Vì sao mùa khô thiếu nước dù lượng mưa không ít
Lượng mưa cả năm ở vùng núi phía bắc nói chung không thấp, nhưng mưa dồn vào mấy tháng mùa hè. Ở vùng đồi đất, đất dày và rừng giữ nước giúp suối chảy kéo dài sang mùa khô. Ở vùng núi đá, nước mưa mùa hè phần lớn đã chảy đi qua hệ thống ngầm trong vài tuần, vài tháng; đến giữa mùa khô, những mạch nông cạn hẳn, chỉ còn các mó lớn.
Những bản nằm cao trên sườn núi hoặc ở lũng xa mó nước chịu thiệt nhất: nước ngầm nằm sâu bên dưới, không có cách nào lấy lên dễ dàng. Khoan giếng ở vùng karst cũng khó đoán: cùng một khu vực, mũi khoan này gặp hang đầy nước, mũi khoan bên cạnh chỉ gặp đá khô. Đó là lý do nhiều nơi trong vùng dựa vào bể chứa nước mưa.
Biến đổi trong lớp phủ rừng làm tình hình nặng hơn. Khi rừng đầu nguồn bị mất, nước mưa chảy đi nhanh hơn, mó nước cạn sớm hơn. Người già ở nhiều bản kể rằng mó nước của bản ngày nay yếu hơn thời họ còn nhỏ; nguyên nhân cụ thể ở từng nơi cần khảo sát, nhưng mối liên hệ giữa rừng và nước là điều đã được thừa nhận rộng rãi.
Bể chứa và những cách trữ nước của người vùng núi đá
Cách trữ nước phổ biến nhất ở vùng núi đá là bể chứa nước mưa hứng từ mái nhà. Bể thường xây bằng đá hoặc bê tông, có nắp, đặt cạnh nhà; mùa mưa hứng đầy, mùa khô dùng dần. Ở những nơi thiếu nước nặng, có bể chung của cả xóm, được nhà nước hoặc các chương trình hỗ trợ xây dựng.
Một số bản dẫn nước từ mó trên cao về bằng ống nhựa, tận dụng chênh lệch độ cao để nước tự chảy về bể chung, không cần bơm. Việc giữ đường ống, chia nước giữa các nhà trong mùa khô thường có quy ước riêng của bản, do trưởng thôn và các gia đình cùng bàn.
Trong mùa khô gay gắt, người dân dùng nước rất tiết kiệm: nước vo gạo dùng cho lợn, nước rửa rau tưới cây, tắm giặt ở mó nước xa thay vì dùng nước bể. Những kinh nghiệm ấy hình thành qua nhiều đời sống cùng sự khan hiếm, và người mới đến vùng này nên học theo trước khi quen dần với nhịp nước của nơi mình ở.
Nước cứng: vì sao ấm đun nhanh đóng cặn
Nước chảy qua đá vôi hoà tan canxi cacbonat, nên nước ngầm và nước mó ở vùng Trùng Khánh thường chứa nhiều canxi, magie. Người ta gọi đó là nước cứng. Dấu hiệu dễ thấy là ấm đun nước nhanh đóng lớp cặn trắng, vòi nước, bình nóng lạnh có vảy trắng, xà phòng khó tạo bọt.
Về sức khoẻ, nước cứng ở mức thường gặp trong tự nhiên nói chung không được coi là độc hại; cặn trắng trong ấm là canxi cacbonat kết tủa khi đun. Tuy vậy, nó gây phiền toái cho đồ dùng: thiết bị đun nước mau hỏng, ống dẫn dễ tắc, quần áo giặt lâu ngày bị cứng.
Người trong vùng thường làm sạch cặn ấm bằng giấm hoặc chanh, để nước lắng trước khi dùng. Với những gia đình dùng thiết bị lọc nước, nên chọn loại phù hợp với nước cứng và thay lõi lọc theo hướng dẫn. Ai có bệnh thận hoặc cần chế độ ăn uống đặc biệt nên hỏi ý kiến bác sĩ về nguồn nước uống.
Nước cứng cũng là lý do bể chứa, máng nước bằng đá lâu năm ở các bản thường có lớp vôi bám dày, và những ống dẫn nước từ mó về bể cần được thông định kỳ. Người mới đến hay ngạc nhiên vì vòi sen, ấm siêu tốc nhanh hỏng; biết trước để chọn đồ dùng và vệ sinh thường xuyên sẽ đỡ tốn kém.
Nước ngầm karst dễ bị nhiễm bẩn: những điều nên biết
Không có lớp lọc dày. Nước ở vùng đồi đất được lọc qua nhiều mét đất trước khi thành nước ngầm. Ở vùng đá vôi, nước có thể đi từ mặt đất qua khe nứt xuống thẳng dòng ngầm trong vài giờ, mang theo vi khuẩn, chất bẩn gần như nguyên vẹn.
Chất bẩn đi xa và đi nhanh. Một hố rác, một chuồng trại, một chỗ đổ bao bì thuốc trừ sâu trên sườn núi có thể làm bẩn mó nước của một bản khác ở xa, không ai ngờ tới.
Sau mưa lớn rủi ro cao hơn. Mó nước đục lên sau mưa là lúc nước từ mặt đất đi xuống nhiều nhất. Nên để nước lắng và đun sôi kỹ trước khi uống.
Đun sôi là tối thiểu. Nước mó, nước giếng, nước bể đều nên đun sôi trước khi uống. Khi trong nhà có người bị tiêu chảy, đau bụng kéo dài, hãy đi khám và báo cho trạm y tế để kiểm tra nguồn nước chung.
Giữ nguồn nước: việc của cả bản và cả vùng
Vì nước ngầm karst không theo ranh giới bản, xã, việc giữ nguồn nước cũng không thể chỉ là việc của một nhà. Những việc cơ bản như không đổ rác, xác súc vật xuống hố sụt, khe đá; đặt chuồng trại xa mó nước; thu gom bao bì thuốc bảo vệ thực vật; giữ rừng quanh mó nước đều có tác dụng cho cả vùng.
Nhiều bản có lệ giữ khu rừng nhỏ quanh mó nước, không cho chặt cây, không chăn thả. Đó là một hình thức bảo vệ nguồn nước có từ lâu, rất phù hợp với hiểu biết khoa học ngày nay về vùng karst. Ở những nơi lệ ấy phai dần, các chương trình nước sạch nông thôn thường khuyến khích khôi phục lại.
Với người làm nhà, làm trang trại mới, nên hỏi chính quyền xã và người trong bản về những mó nước, hố sụt, đường nước ngầm quen biết quanh khu đất trước khi chọn chỗ đặt nhà vệ sinh, chuồng trại, hố rác. Một lựa chọn vị trí đúng ngay từ đầu tránh được nhiều phiền phức và cả rủi ro sức khoẻ cho hàng xóm.
Nước ngầm và sông Quây Sơn: hai mặt của một hệ thống
Sông Quây Sơn không chỉ nhận nước từ thượng nguồn mà còn từ rất nhiều mạch ngầm đổ ra dọc hai bờ. Mùa khô, phần lớn nước trong sông chính là nước ngầm được nhả dần từ các khối núi đá xung quanh; đó là lý do sông vẫn chảy, vẫn trong xanh khi trời đã nhiều tuần không mưa.
Điều này có nghĩa là những gì xảy ra với nước ngầm trên các khối núi quanh vùng, như mất rừng, ô nhiễm, khai thác quá mức, cuối cùng đều phản ánh vào dòng sông, và vào cả dáng nước của thác Bản Giốc mùa khô. Một khối núi mất rừng ở thượng nguồn có thể làm dòng sông dưới thác gầy đi vào tháng ba, tháng tư, dù không ai ở hạ lưu nhìn thấy nguyên nhân.
Nhìn theo cách ấy, một bể nước mưa trên cao ở phía Trà Lĩnh cũ, một mó nước dưới chân núi ở Đình Phong và màu xanh của sông dưới thác ở Đàm Thủy là những phần của cùng một câu chuyện về nước trong vùng đá vôi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao vùng núi đá vôi thiếu nước?
Vì đá vôi có nhiều khe nứt, nước mưa thấm xuống rất nhanh và chảy đi qua hệ thống ngầm, không giữ lại trên mặt như vùng đồi đất. Mùa khô, chỉ còn những mó nước lớn chảy quanh năm, các mạch nông cạn hết.
Nước mó ở Trùng Khánh có uống trực tiếp được không?
Không nên. Nước ngầm vùng đá vôi ít được lọc tự nhiên và dễ nhiễm bẩn từ mặt đất, nhất là sau mưa lớn. Nên để lắng và đun sôi kỹ trước khi uống. Nếu nghi nguồn nước có vấn đề, hãy báo trạm y tế hoặc chính quyền xã.
Cặn trắng trong ấm đun nước là gì?
Đó chủ yếu là canxi cacbonat, kết tủa khi đun nước cứng, loại nước phổ biến ở vùng đá vôi. Có thể làm sạch bằng giấm hoặc chanh. Người có bệnh thận hay cần chế độ ăn đặc biệt nên hỏi bác sĩ về nguồn nước uống.
Khoan giếng ở vùng núi đá có dễ có nước không?
Khó đoán. Nước ngầm vùng karst chảy theo khe, hang chứ không trải đều, nên mũi khoan có thể gặp hang nhiều nước hoặc chỉ gặp đá khô. Nên tham khảo đơn vị khảo sát chuyên môn và kinh nghiệm của người trong vùng trước khi khoan.
Giữ rừng có giúp mó nước chảy lâu hơn không?
Rừng làm chậm dòng chảy, giữ ẩm và giữ đất, giúp nước thấm vào lòng núi từ từ hơn, nên nhìn chung mó nước được nuôi đều hơn. Nhiều bản có lệ giữ rừng quanh mó nước chính vì kinh nghiệm này.