Mùa mưa ở vùng Trùng Khánh thường rơi vào khoảng cuối xuân tới đầu thu, mưa nhiều nhất giữa hè. Rủi ro lớn nhất trên đường không phải mưa làm ướt người, mà là đất đá sạt từ taluy xuống, nước từ suối và khe núi tràn qua mặt đường, và nền đường bị xói. Người đi an toàn là người theo dõi tin cảnh báo của tỉnh trước khi đi, nhận ra dấu hiệu nguy hiểm trên đường, và sẵn sàng hoãn hoặc quay lại.
Mùa này cũng là mùa thác Bản Giốc nhiều nước, lúa thung lũng xanh mướt, nên có người cố đi bằng được. Bài này không khuyên ai đừng đi, mà chỉ ra cách đọc thời tiết vùng núi, những đoạn đường cần đặc biệt cảnh giác, và cách xử lý khi bị kẹt lại.
Vì sao đường núi đá vôi vẫn sạt lở
Nhiều người nghĩ vùng núi đá vôi chắc chắn, ít sạt hơn núi đất. Thực tế, các con đường ở vùng Cao Bằng không chỉ chạy qua đá; nhiều đoạn cắt vào sườn đồi đất, chân núi có lớp đất phong hoá dày, taluy dựng đứng sau khi mở rộng đường. Mưa kéo dài nhiều ngày làm đất ngậm no nước, nặng lên và mất liên kết; chỉ cần thêm một trận mưa lớn là cả mảng taluy trượt xuống.
Ở vùng núi đá vôi còn có một kiểu nguy hiểm khác: đá rơi. Những khối đá nứt nẻ trên vách, sau nhiều lần giãn nở vì nắng mưa, có thể lăn xuống mặt đường. Đá rơi không cần mưa lớn, nhưng mưa làm nguy cơ tăng rõ.
Kiểu thứ ba là nước. Địa hình karst có nhiều khe, hang ngầm; mưa lớn trên núi đổ xuống thung lũng rất nhanh, suối nhỏ thường ngày có thể dâng thành dòng chảy xiết trong vài giờ, tràn qua những đoạn đường thấp hoặc ngầm tràn. Nước đục ngầu chảy ngang đường là dấu hiệu tuyệt đối không được chủ quan.
Kiểm tin trước khi đi: hỏi ai, xem gì
Trước mỗi chuyến đi mùa mưa, nhất là khi có tin áp thấp, bão hoặc mưa lớn diện rộng ở miền núi phía Bắc, nên kiểm những nguồn sau.
- Bản tin dự báo và cảnh báo mưa lớn, lũ quét, sạt lở của cơ quan khí tượng thuỷ văn cho khu vực Việt Bắc và tỉnh Cao Bằng.
- Thông báo về tình trạng giao thông, các đoạn bị chia cắt, phân luồng của chính quyền tỉnh Cao Bằng và các tỉnh trên đường đi (Thái Nguyên với vùng Bắc Kạn cũ, Lạng Sơn).
- Người địa phương: chủ nhà nghỉ, homestay bạn đặt, người nhà ở quê, tài xế chạy tuyến thường xuyên. Họ biết đoạn nào vừa sạt, đoạn nào đã thông nhanh hơn mọi trang tin.
- Đơn vị vận tải nếu đi xe khách: hỏi xe có chạy không, có đổi hướng không.
- Bản đồ điện thoại có báo tắc đường, nhưng không nên coi là nguồn duy nhất: ứng dụng có thể chưa cập nhật đoạn sạt mới xảy ra.
Khi các nguồn này cùng nói "đang mưa lớn, đường có điểm sạt", lựa chọn khôn ngoan nhất là hoãn một hai ngày. Đường núi sau mưa lớn thường được thông lại khá nhanh ở trục chính, nhưng chờ vẫn an toàn hơn len qua lúc đất còn đang chuyển động.
Dấu hiệu nguy hiểm khi đang đi
Đất, đá nhỏ lăn rải rác trên mặt đường. Đây thường là dấu hiệu sườn núi phía trên đang mất ổn định. Không dừng xe ngay dưới vách, đi qua nhanh nhưng cẩn thận, hoặc quay lại nếu thấy đá rơi liên tục.
Nước đục, có bùn chảy từ taluy xuống. Nước trong chảy từ khe đá thường không đáng lo; nước đục mang bùn đất từ taluy là dấu hiệu đất đang bị cuốn trôi.
Vết nứt trên mặt đường, lề đường bị khoét. Nền đường có thể đã bị nước xói rỗng bên dưới. Đi sát phía núi, không đi sát mép vực, và báo cho người phía sau.
Tiếng động lạ từ sườn núi. Tiếng răng rắc, tiếng ầm như sấm từ phía núi khi không có sấm là dấu hiệu cần rời khỏi khu vực ngay.
Nước tràn qua đường. Không cố vượt khi không biết độ sâu và sức chảy. Ô tô có thể bị nước đẩy trôi ở mức nước thấp hơn bạn nghĩ; xe máy còn dễ bị cuốn hơn.
Người dân và xe phía trước đều dừng. Họ thường biết điều bạn chưa thấy. Dừng lại, hỏi trước khi đi tiếp.
Nếu bị kẹt giữa đường vì sạt lở
Kẹt đường ở vùng núi là chuyện không hiếm vào mùa mưa. Giữ bình tĩnh và làm theo trình tự giúp bạn an toàn và đỡ mất thời gian.
- Dừng xe ở chỗ an toàn: xa chân taluy, xa mép vực, không đỗ ngay trước điểm sạt. Bật đèn cảnh báo.
- Không tự ý vượt qua đống đất đá vừa sạt, kể cả khi thấy có vệt bánh xe khác đã đi qua: đất mới sạt chưa ổn định, có thể trôi tiếp.
- Nghe hướng dẫn của lực lượng chức năng, công nhân đang xử lý và người dân tại chỗ. Họ biết thời gian dự kiến thông đường và lối đi vòng nếu có.
- Báo cho người thân và nơi lưu trú tình hình, vị trí của bạn khi còn sóng.
- Nếu phải chờ lâu, cân nhắc quay lại điểm dân cư gần nhất để nghỉ thay vì ngồi trong xe trên đoạn đèo khi trời tối.
- Giữ đủ nước, đồ ăn khô, áo ấm, sạc dự phòng trong xe suốt mùa mưa cho những tình huống như thế này.
Đường vòng qua bản nhỏ mà bản đồ điện thoại gợi ý khi đường chính bị chặn thường hẹp, dốc, đất, và có thể còn nguy hiểm hơn đường chính. Chỉ đi khi người địa phương xác nhận là đi được.
Đi tham quan mùa mưa: những điểm cần thận trọng thêm
Mùa mưa là mùa thác Bản Giốc nhiều nước nhất, cũng là lúc dòng sông Quây Sơn chảy mạnh và đục. Khi mưa lớn kéo dài, các hoạt động trên sông như đi bè có thể bị tạm dừng; lối đi bộ ven thác trơn hơn. Làm theo hướng dẫn của ban quản lý điểm tham quan, không vượt rào để ra sát mép nước.
Hang động như Ngườm Ngao có thể có những đoạn ẩm ướt, nước nhỏ giọt nhiều hơn mùa khô. Đi giày đế bám, cầm chắc tay vịn, không tự ý đi vào các nhánh hang không mở cho khách.
Đường vào những bản sâu trong núi, những thung lũng ít người qua lại thường là đường đất hoặc bê tông hẹp. Sau mưa, những con đường này trơn và dễ sạt mép. Nếu không thật sự cần, nên dời những chuyến đi vào bản sâu sang mùa khô.
Một lưu ý nữa cho người chụp ảnh: những bãi đá ven sông, những mỏm đá nhô ra mặt nước rất hấp dẫn để đứng chụp, nhưng mùa mưa nước có thể lên nhanh mà người đứng trên đá không nhận ra. Rêu trên đá ướt trơn như mỡ. Chọn chỗ đứng trên bờ, có lối lui, và không bao giờ để trẻ em đứng một mình gần mép nước chảy xiết.
Chuẩn bị xe cho mùa mưa
Xe tốt hay xấu lộ rõ nhất vào mùa mưa trên đường núi. Trước khi đi, ngoài các hạng mục kiểm thông thường, nên chú ý thêm những điểm dưới đây.
- Lốp còn gai sâu: lốp mòn trên mặt đường ướt có bùn đất là nguyên nhân hàng đầu của trượt bánh khi phanh hay vào cua.
- Gạt mưa và nước rửa kính: mưa vùng núi kèm bùn bắn từ xe phía trước làm kính bẩn rất nhanh; gạt mưa cũ để lại vệt, nhìn kém hẳn vào ban đêm.
- Đèn: đèn sương mù, đèn cos sạch và sáng; đèn hậu và đèn phanh hoạt động để xe phía sau thấy bạn trong mưa.
- Phanh: sau khi xe đi qua vũng nước sâu, phanh có thể ướt và kém ăn trong vài lần đạp đầu; rà nhẹ vài lần để làm khô trước khi xuống dốc.
- Xe máy: kiểm xích, má phanh, lốp; bọc giấy tờ trong túi chống nước; có áo mưa bộ thay vì áo cánh dơi.
- Không đi xe vào nước ngập quá cao: nước vào ống nạp có thể làm hỏng động cơ, và xe chết máy giữa dòng nước chảy là tình huống nguy hiểm.
Đồ dự phòng trong xe mùa mưa nên có thêm một bộ quần áo khô, khăn, túi ni lông to để chứa đồ ướt. Nghe có vẻ thừa, nhưng ai từng kẹt đường vài tiếng trong bộ đồ ướt sũng giữa đèo lạnh sẽ hiểu giá trị của chúng.
Sau mùa mưa: đường còn mang dấu vết gì
Khi mùa mưa qua, các trục đường chính thường được dọn đất đá, vá lại những đoạn hỏng. Nhưng nhiều dấu vết vẫn còn một thời gian dài: những đoạn taluy mới sạt chưa được gia cố, hàng rào tạm bằng cọc tre hoặc bao cát, những chỗ mặt đường thu hẹp còn một làn, những đoạn sửa đường phải đi chậm trên đá dăm. Người đi đầu mùa thu nên chuẩn bị tinh thần cho những đoạn như vậy.
Những đoạn đường từng sạt thường có biển cảnh báo tạm hoặc rào chắn. Đừng coi chúng là vật cản phiền phức; chúng nằm đó vì phía trên còn nguy cơ. Không dừng xe chụp ảnh ngay dưới những vách vừa sạt, dù cảnh đất đá đổ xuống trông lạ mắt.
Đường liên thôn, liên bản thường được sửa chậm hơn trục chính vì nguồn lực có hạn. Nếu định vào bản sâu sau mùa mưa, hỏi người địa phương đường đã đi được chưa. Có khi người trong bản đã tự san lấp tạm cho xe máy đi, nhưng ô tô thì chưa qua được.
Người sống ở đây đối phó với mùa mưa thế nào
Người dân các xã vùng Trùng Khánh sống với mùa mưa đã nhiều đời. Kinh nghiệm truyền nhau rất cụ thể: mưa to liên tục từ đêm thì sáng không đi đường đèo; nghe suối đầu bản réo to bất thường thì không cho trẻ con ra suối; thấy nước sông chuyển màu đục đỏ là biết trên nguồn đang mưa lớn. Những dấu hiệu này đáng tin hơn bất kỳ ứng dụng nào.
Mùa mưa, việc đi lên tỉnh, đi chợ xa được dồn lại vào những ngày tạnh. Hàng hoá chở đi cũng tính trước: thương lái thu mua nông sản tránh những ngày mưa lớn vì đường dễ tắc, xe tải nặng khó qua đoạn đất sạt. Những gia đình có người ốm, phụ nữ sắp sinh thường tính đường đi viện từ trước khi mùa mưa đến, không đợi lúc gấp.
Với người mới chuyển tới sống, học theo nhịp này là cách tốt nhất: đừng hẹn những việc không dời được vào giữa mùa mưa, luôn có phương án nếu đường bị chia cắt một hai ngày, và giữ liên lạc với hàng xóm để biết tin.
Câu hỏi thường gặp
Mùa mưa có nên đi thác Bản Giốc không?
Có thể đi nếu theo dõi thời tiết sát và linh hoạt ngày giờ. Thác đẹp, nhiều nước, nhưng đường dễ sạt lở và một số hoạt động trên sông có thể tạm dừng khi mưa lớn. Tránh đi ngay sau những trận mưa lớn kéo dài nhiều ngày.
Tháng nào ở Cao Bằng mưa nhiều nhất?
Mưa nhiều nhất thường rơi vào giữa hè, quanh các tháng 6, 7, 8, dù từng năm có khác. Không nên chỉ dựa vào tháng; tin dự báo và cảnh báo mưa lớn trong những ngày sát chuyến đi mới quan trọng.
Thấy đường vừa sạt nhưng xe khác vẫn đi qua thì có theo không?
Không nên theo chỉ vì người khác đã đi. Đất đá vừa sạt chưa ổn định, có thể trượt tiếp. Chờ hướng dẫn của lực lượng xử lý hoặc người dân tại chỗ, hoặc quay lại nơi an toàn chờ thông đường.
Đi xe khách mùa mưa có an toàn hơn tự lái không?
Tài xế xe khách chạy tuyến thường xuyên nắm đường tốt hơn người lạ, và đơn vị vận tải thường tạm dừng chuyến khi đường nguy hiểm. Tuy vậy không phương tiện nào miễn nhiễm với sạt lở; theo dõi tin vẫn là việc của mỗi người.
Kẹt lại vùng Trùng Khánh vì đường bị chia cắt thì làm gì?
Báo cho nơi lưu trú và người thân, theo dõi thông báo của chính quyền địa phương, chờ đường thông thay vì tìm đường vòng lạ. Những đoạn trục chính thường được ưu tiên xử lý để thông xe sớm.
Mang gì theo xe khi đi đường núi mùa mưa?
Nước uống, đồ ăn khô, áo mưa bộ, áo ấm, đèn pin, sạc dự phòng, túi chống nước cho giấy tờ và điện thoại, thuốc cá nhân. Ô tô nên có dây kéo và tam giác cảnh báo.