Lúa ở Trùng Khánh: ruộng thung lũng, ruộng bậc chân núi và lịch mùa vụ

Lúa ở vùng Trùng Khánh được trồng chủ yếu ở hai kiểu ruộng: ruộng bằng dưới đáy các thung lũng giữa núi đá, nơi có mạch nước hoặc sông suối chảy qua, và ruộng bậc men theo chân núi, chân đồi. Ruộng có nước chủ động có thể làm hai vụ; ruộng nhờ nước trời thường chỉ một vụ lúa chính trong mùa mưa, mùa khô để trống hoặc trồng màu. Thung lũng Phong Nậm (nay thuộc xã Đình Phong) và các cánh đồng quanh thác Bản Giốc là những nơi lúa trải rộng dễ thấy nhất.

Bài này nói về lúa ở góc kinh tế – kỹ thuật canh tác: nước từ đâu, lịch mùa vụ ra sao, lao động và máy móc thay đổi thế nào. Cảnh lúa chín như điểm ngắm có ở mục điểm đến; lễ xuống đồng Lồng tồng ở mục đồng bào Tày – Nùng.

Ruộng ở vùng núi đá: đất quý vì hiếm

Vùng núi đá vôi như Trùng Khánh có một nghịch lý: mưa nhiều nhưng nước mặt hiếm, vì nước thấm nhanh xuống lòng núi. Đất bằng, có nước để cấy lúa chỉ nằm ở đáy các thung lũng, dọc sông suối và ở những chỗ mạch nước ngầm lộ ra. Vì vậy, ruộng lúa ở đây là loại đất quý nhất, được khai phá từ nhiều đời và giữ gìn kỹ.

Nhìn từ trên cao xuống một thung lũng ở Trùng Khánh sẽ thấy rõ cách dùng đất: đáy thung lũng là ruộng, sườn thoải là nương ngô, vườn dẻ, chân núi là bản làng, núi đá là rừng và bãi chăn thả. Người ta không làm nhà trên đất ruộng — một nguyên tắc dùng đất chặt chẽ của người Tày, Nùng.

Diện tích ruộng của mỗi hộ thường nhỏ, chia thành nhiều mảnh ở các chỗ khác nhau. Điều này làm việc cơ giới hoá khó hơn vùng đồng bằng, nhưng cũng giúp hộ giảm rủi ro: mảnh này ngập thì mảnh khác vẫn được.

Nước: mương, phai, cọn và mạch ngầm

Phai và mương. Phai là những đập nhỏ chắn ngang suối, nâng mực nước để dẫn vào mương. Mương chạy men theo sườn đồi, đưa nước tới từng thửa ruộng. Hệ thống này được làm và sửa chữa chung bởi các hộ trong bản; việc nạo vét mương đầu mùa là công việc cộng đồng.

Cọn nước. Ở những chỗ ruộng cao hơn mặt sông suối, người Tày ở Cao Bằng dùng cọn nước — bánh xe lớn bằng tre gỗ quay nhờ sức nước, múc nước đổ lên máng dẫn vào ruộng. Cọn là hình ảnh quen thuộc ven sông ở nhiều vùng của tỉnh; ngày nay một số nơi đã thay bằng máy bơm hoặc trạm bơm, nhưng cọn vẫn còn ở nơi này nơi khác.

Mạch nước ngầm. Ở chân núi đá có những cửa nước ngầm chảy ra quanh năm hoặc theo mùa. Ruộng gần các mạch này thường chủ động nước hơn, có thể làm thêm vụ.

Nước trời. Ruộng bậc trên cao, xa nguồn nước chỉ trông vào mưa. Năm mưa muộn, cấy muộn; năm hạn, có khi phải bỏ vụ hoặc chuyển sang cây chịu hạn.

Lịch mùa vụ theo nhịp chung

Lịch dưới đây là nhịp chung của vùng; từng xã, từng cánh đồng có thể khác tuỳ nguồn nước, độ cao và hướng dẫn của ngành nông nghiệp từng năm.

Vụ lúa mùa chín vào mùa thu cũng là vụ tạo nên cảnh ruộng vàng quanh thác Bản Giốc mà khách hay tìm. Với nhà nông, đó là lúc bận rộn nhất năm vì trùng cả mùa dẻ.

Lao động và máy móc: từ cày trâu tới máy cày nhỏ

Trước đây, gần như mọi công đoạn trồng lúa ở Trùng Khánh đều làm bằng tay và sức trâu: cày bừa bằng trâu, cấy tay, gặt liềm, tuốt lúa bằng tay hoặc bằng máy tuốt đạp chân. Việc đổi công giữa các hộ trong bản — hôm nay làm cho nhà này, mai làm cho nhà kia — là cách giải quyết lúc thời vụ gấp.

Ngày nay, máy cày nhỏ, máy làm đất cầm tay, máy tuốt lúa đã phổ biến hơn ở những cánh đồng có đường vào. Trâu vẫn được nuôi, vừa để cày những thửa nhỏ, xa, dốc mà máy không vào được, vừa là tài sản tích luỹ. Ở ruộng bậc nhỏ và xa, lao động tay vẫn là chính.

Một thay đổi lớn hơn máy móc là người trẻ đi làm xa. Nhiều hộ chỉ còn người lớn tuổi ở nhà làm ruộng; mùa cấy, mùa gặt phải thuê người hoặc chờ con cháu về. Việc này ảnh hưởng tới diện tích cấy, có những thửa xa bị bỏ hoang hoặc chuyển sang trồng cây ít công hơn.

Lúa gạo trong bữa ăn và trong thu nhập

Ở vùng Trùng Khánh, phần lớn lúa trồng ra trước hết để gia đình ăn, phần dư mới bán. Ngoài lúa tẻ, nhiều hộ cấy lúa nếp để làm bánh, đồ xôi trong các dịp lễ Tết, cúng giỗ — nếp là thứ không thể thiếu trong văn hoá ẩm thực Tày, Nùng.

Vì vậy, khó so lúa ở đây với lúa hàng hoá vùng đồng bằng. Lúa giữ vai trò an ninh lương thực của hộ: có thóc trong nhà thì yên tâm qua những năm dẻ mất mùa, giá nông sản xuống. Rơm rạ sau gặt là thức ăn dự trữ cho trâu bò qua mùa rét — một mắt xích mà người ngoài ít để ý.

Một số nơi trong tỉnh đã thử các mô hình lúa chất lượng, lúa đặc sản để bán giá cao hơn. Những mô hình này cần nguồn giống, quy trình, đầu ra ổn định; hiệu quả thực tế khác nhau giữa các nơi và các năm. Thông tin cụ thể nên hỏi ngành nông nghiệp địa phương.

Thời tiết cực đoan và ruộng lúa vùng núi

Ruộng lúa vùng núi đá chịu hai kiểu rủi ro thời tiết đối nghịch. Mùa mưa, mưa lớn có thể gây ngập úng ruộng thung lũng — những lòng chảo chỉ thoát nước qua hang ngầm — làm lúa non bị vùi. Mùa khô hoặc những năm mưa muộn, ruộng nhờ nước trời không cấy kịp vụ.

Rét đậm, rét hại kéo dài vào đầu năm làm mạ chết, ảnh hưởng vụ xuân; vì vậy ngành nông nghiệp thường khuyến cáo lùi lịch gieo cấy khi có đợt rét, che phủ mạ, và không cấy khi nhiệt độ quá thấp. Người làm ruộng lâu năm vẫn theo dõi các bản tin dự báo để quyết định ngày gieo.

Những rủi ro này không mới, nhưng người dân nhận thấy thời tiết ngày càng thất thường. Giữ mương phai tốt, chọn giống phù hợp, đa dạng cây trồng là cách các hộ đang dùng để giảm thiệt hại. Một số nơi có bảo hiểm nông nghiệp hoặc hỗ trợ khắc phục thiên tai theo chính sách từng thời kỳ; hộ bị thiệt hại nên báo với thôn, xã để được ghi nhận.

Ruộng lúa và du lịch: hai việc trên cùng một mảnh đất

Cảnh ruộng lúa quanh thác Bản Giốc và các thung lũng đã trở thành một phần của sản phẩm du lịch. Điều này mang lại cơ hội — khách tới đông vào mùa lúa chín, hộ có thêm thu nhập từ bán hàng, nhà nghỉ — nhưng cũng tạo căng thẳng nhỏ: khách giẫm lên bờ ruộng, vào ruộng chụp ảnh, đỗ xe chắn đường ra đồng.

Một số nơi trên cả nước đã có cơ chế để người dân được hưởng lợi khi giữ ruộng lúa làm cảnh quan, chẳng hạn hỗ trợ giữ diện tích lúa hoặc thu phí chụp ảnh có tổ chức. Ở Trùng Khánh, việc này tuỳ quy định của địa phương từng thời kỳ. Điều chắc chắn là người làm ruộng cần được tôn trọng: ruộng là kế sinh nhai, không phải phông nền.

Về phía người dân, du lịch cũng làm thay đổi cách nhìn với thửa ruộng: có hộ giữ cấy lúa ở những thửa đẹp gần đường vì biết khách thích, dù tính riêng thóc thì không lãi bằng trồng cây khác. Nếu nguồn thu từ du lịch không đến được tay người làm ruộng, sớm muộn những thửa ruộng ấy sẽ đổi cây, và cảnh mà khách tìm tới cũng mất theo.

Giống, phân bón và hỏi ai khi cần

Người làm ruộng ở Trùng Khánh dùng cả giống lúa địa phương để lại từ vụ trước và giống mới mua theo hướng dẫn của ngành nông nghiệp. Giống địa phương quen đất, hợp khẩu vị, nhưng năng suất có khi thấp; giống mới năng suất cao hơn nhưng cần đúng kỹ thuật, đúng thời vụ, và phải mua lại hằng vụ nếu là giống lai.

Phân bón là khoản chi đáng kể của mỗi vụ. Nhiều hộ vẫn tận dụng phân chuồng từ trâu, bò, lợn — vừa rẻ vừa cải tạo đất — kết hợp phân vô cơ. Dùng bao nhiêu, bón lúc nào là việc nên làm theo khuyến cáo của cán bộ khuyến nông xã, vì đất mỗi cánh đồng khác nhau, bón quá vừa tốn vừa hại đất và nguồn nước ngầm vốn rất nhạy ở vùng đá vôi.

Khi lúa có dấu hiệu sâu bệnh lạ, cách làm đúng là báo cán bộ nông nghiệp hoặc bảo vệ thực vật để được hướng dẫn, không tự mua thuốc theo lời truyền miệng. Ở vùng đá vôi, hoá chất ngấm xuống rất nhanh và có thể theo dòng ngầm đi xa, ảnh hưởng cả nước sinh hoạt của bản khác.

Khi người trẻ đi xa: chuyện giữ ruộng

Giống nhiều vùng nông thôn miền núi, Trùng Khánh có nhiều người trẻ đi làm ở các khu công nghiệp miền xuôi hoặc làm việc ở nơi khác. Ruộng ở nhà do bố mẹ, ông bà cấy, hoặc cho người trong bản mượn cấy, hoặc bỏ không những thửa xa. Đây là thay đổi lặng lẽ nhưng sâu: diện tích cấy có thể giảm ở những nơi khó đi, trong khi ruộng gần đường, gần nước được giữ.

Một số gia đình chọn hướng khác: con cái quay về, kết hợp làm ruộng với dịch vụ du lịch, bán hàng trực tuyến nông sản của bản. Không có công thức chung; điều đáng chú ý là ruộng lúa không còn đứng riêng mà gắn với cả sinh kế của hộ.

Với người mới tới Trùng Khánh định mua hay thuê đất làm nông nghiệp, cần nhớ đất lúa có quy định riêng về chuyển mục đích sử dụng, và quan hệ dùng nước trong bản là chuyện cộng đồng. Hỏi kỹ chính quyền xã và người trong bản trước khi quyết định.

Câu hỏi thường gặp

Ở Trùng Khánh làm mấy vụ lúa một năm?

Tuỳ ruộng. Ruộng chủ động nước nhờ mương phai, mạch ngầm hoặc máy bơm có thể làm hai vụ; ruộng nhờ nước trời thường chỉ một vụ lúa mùa trong mùa mưa, mùa khô để trống hoặc trồng màu.

Cọn nước là gì?

Cọn nước là bánh xe lớn làm bằng tre gỗ, đặt ở bờ sông suối, quay nhờ sức nước chảy, múc nước đổ lên máng để dẫn vào ruộng cao hơn mặt nước. Đây là cách tưới quen thuộc của người Tày ở Cao Bằng; nhiều nơi nay đã thay bằng máy bơm.

Lúa chín quanh thác Bản Giốc vào khoảng tháng mấy?

Vụ lúa mùa ở vùng này thường chín vào khoảng cuối hè sang thu, tuỳ ngày cấy và độ cao từng cánh đồng. Ruộng thấp chín trước, ruộng cao chín sau; năm mưa sớm hay muộn có thể làm lệch vài tuần.

Vì sao ruộng ở vùng núi đá lại quý?

Vì nước mặt hiếm: mưa thấm nhanh xuống lòng núi, chỉ đáy thung lũng và chỗ có mạch nước mới cấy lúa được. Đất ruộng ít, được khai phá từ nhiều đời, nên người Tày, Nùng làm nhà ở chân núi, dành đất bằng cho ruộng.

Máy móc đã thay trâu cày ở Trùng Khánh chưa?

Một phần. Máy làm đất nhỏ, máy tuốt lúa đã phổ biến ở cánh đồng có đường vào, nhưng trâu vẫn được dùng ở thửa nhỏ, xa, dốc và vẫn là tài sản tích luỹ của nhiều hộ. Ở ruộng bậc trên cao, lao động tay vẫn là chính.