Vùng Trùng Khánh có ba kiểu nước lớn khác nhau: lũ trên sông Quây Sơn khi mưa lớn kéo dài ở thượng nguồn; lũ quét trên các khe suối nhỏ khi mưa rất to tập trung trong thời gian ngắn; và ngập lũng, khi nước mưa cùng nước ngầm dâng lên trong những thung lũng kín không kịp thoát. Mỗi kiểu có cơ chế, dấu hiệu và cách ứng phó riêng.
Bài này đi vào góc tự nhiên: vì sao địa hình núi đá làm nước lên nhanh, vì sao có nơi ngập lâu sau khi trời đã tạnh, người trong bản đọc dấu hiệu thế nào. Chuyện đi đường đèo mùa mưa và an toàn khi tham quan thác được trình bày ở các mục đi lại và điểm đến; khi có cảnh báo thiên tai, hãy làm theo hướng dẫn của chính quyền địa phương.
Mưa ở vùng núi đá đi đâu
Ở vùng đồi đất, nước mưa phần lớn chảy tràn trên mặt rồi gom vào suối. Ở vùng núi đá vôi như Trùng Khánh, phần lớn nước mưa thấm rất nhanh xuống các khe nứt, đi vào hệ thống hang và mạch ngầm bên trong núi. Bề mặt khô lại nhanh sau mưa, nhưng bên dưới, nước đang di chuyển qua những đường ống tự nhiên mà mắt thường không thấy.
Nước ngầm ấy cuối cùng trồi ra ở chân vách đá thành mó nước, chảy ra suối, ra sông, hoặc đổ vào đáy các lũng. Khi mưa vừa phải, hệ thống ngầm đủ sức dẫn nước đi. Khi mưa rất lớn và kéo dài, hệ thống ngầm đầy, áp lực tăng, nước trồi lên ở những chỗ bình thường khô ráo, và các mó nước phun mạnh như vòi.
Đó là lý do lũ ở vùng karst có tính cách riêng: có khi nước lên rất nhanh vì dòng ngầm dồn ra cùng lúc; có khi lại rút rất chậm vì các lối thoát xuống lòng đất bị quá tải hoặc bị lấp.
Lũ trên sông Quây Sơn
Sông Quây Sơn nhận nước từ một lưu vực khá rộng ở thượng nguồn, phần lớn nằm ngoài địa phận Việt Nam, cộng với nước từ các mạch ngầm và khe suối hai bên. Khi mưa lớn kéo dài trên thượng nguồn, mực nước sông dâng, nước đục, chảy xiết, có thể tràn vào ruộng ven sông và một số đoạn đường thấp.
Điểm cần nhớ là lũ trên sông có thể đến khi tại chỗ trời không mưa nhiều. Người ở vùng xã Đàm Thủy, Đình Phong nhiều khi thấy nước sông lên sau một đêm mưa ở phía trên, trong khi mái nhà mình chỉ ướt nhẹ. Theo dõi thông báo của chính quyền và hỏi người các bản phía thượng nguồn là cách để biết sớm.
Lũ sông thường lên trong vài giờ đến một ngày, rút trong vài ngày tuỳ lượng mưa. Sau lũ, bãi ven sông phủ một lớp bùn mới, có khi thêm cát sỏi, rác và cây gãy; những đoạn bờ bị xói lộ rễ cây, sạt hàm ếch cần tránh đứng sát mép. Lớp phù sa ấy làm đất màu hơn cho vụ sau, nhưng cát sỏi vùi lên ruộng thì phải mất công dọn.
Lũ quét trên khe suối nhỏ
Lũ quét là kiểu nước lớn nguy hiểm nhất ở vùng núi. Nó xảy ra trên những khe suối nhỏ, dốc, khi một cơn mưa rất to đổ xuống trong thời gian ngắn trên một lưu vực hẹp. Nước dồn về khe suối cùng lúc, cuốn theo đất đá, cây cối, tạo thành một dòng chảy mạnh và đục, đến chỉ trong vài chục phút rồi rút cũng nhanh.
Ở vùng núi đá Trùng Khánh, phần lớn suối có lưu vực nhỏ, nhưng các sườn đồi đất xen núi đá, những nơi bị phát trống làm nương, rất dễ sinh dòng chảy tràn khi mưa to. Những khe suối khô gần như quanh năm có thể bất ngờ có nước lớn sau một cơn mưa dông. Người trong bản thường dặn nhau không dựng lán, không buộc trâu, không cắm trại trong lòng khe cạn.
Lũ quét khó dự báo chính xác thời điểm và địa điểm, nên phòng tránh dựa chủ yếu vào việc không ở trong vùng nguy hiểm khi có mưa lớn, và rời đi ngay khi thấy dấu hiệu bất thường.
Một điều dễ bị bỏ qua là khe suối có thể có lũ quét dù nơi mình đứng không mưa, vì cơn dông đang trút nước ở phía đầu khe, khuất sau núi. Nghe tiếng sấm, thấy mây đen dày ở phía đầu nguồn là đủ để rời khỏi lòng khe.
Ngập lũng: khi thung lũng kín thành hồ tạm
Lũng là thung lũng kín giữa núi đá, nước thoát chủ yếu qua các khe, hố sụt ở đáy. Khi mưa lớn kéo dài, nước từ sườn núi đổ xuống, nước ngầm dâng lên từ các lỗ ở đáy lũng, trong khi lối thoát chỉ có chừng ấy. Lũng ngập dần như một cái chậu bị bịt lỗ thoát.
Điểm đặc biệt của ngập lũng là nước có thể đứng lâu, nhiều ngày, thậm chí lâu hơn, sau khi trời đã tạnh, vì lối thoát duy nhất là xuống lòng đất. Ruộng, nương, có khi cả đường vào bản bị ngập; lúa, ngô ngâm nước lâu bị úng chết. Người già trong bản thường nhớ rõ mức nước cao nhất từng lên tới đâu, và những ngôi nhà cũ thường được dựng cao hơn mức ấy.
Lối thoát của lũng có thể bị bùn đất, rác, cành cây lấp dần. Ở nhiều nơi, người trong bản có lệ dọn quanh những "miệng" thoát nước trước mùa mưa. Ở góc tự nhiên, đây là ví dụ rõ về việc một thay đổi nhỏ trên bề mặt có thể ảnh hưởng lớn tới hệ thống nước ngầm của vùng núi đá.
So sánh ba kiểu nước lớn
Bảng dưới giúp phân biệt nhanh ba kiểu nước lớn ở vùng Trùng Khánh:
| Kiểu | Khi nào dễ xảy ra | Đặc điểm | Cần để ý |
|---|---|---|---|
| Lũ sông Quây Sơn | Mưa lớn kéo dài ở thượng nguồn | Nước dâng trong nhiều giờ, đục, chảy xiết | Nước có thể lên dù tại chỗ ít mưa |
| Lũ quét khe suối | Mưa rất to trong thời gian ngắn | Đến rất nhanh, cuốn đất đá, rút nhanh | Không ở trong lòng khe khi trời mưa to |
| Ngập lũng | Mưa lớn nhiều ngày liền | Nước dâng từ từ, đứng lâu sau khi tạnh | Lối thoát nước ở đáy lũng bị tắc |
Ba kiểu này có thể xảy ra cùng một đợt mưa ở những nơi khác nhau trong vùng. Một bản ven sông lo nước sông lên, một bản trong lũng lo ngập kéo dài, một nhóm người đang làm nương trên sườn lại phải tránh khe suối.
Vì vậy thông báo của xã thường nói chung "đề phòng lũ, lũ quét, sạt lở, ngập úng". Câu ấy không phải sáo ngữ: nó phản ánh đúng việc một trận mưa lớn ở vùng núi đá gây ra nhiều kiểu nguy hiểm cùng lúc, mỗi nơi một kiểu.
Dấu hiệu tự nhiên người trong bản hay để ý
Nước sông đục dần, có rác, bọt. Khi nước đang trong mà chuyển đục, mang theo cành cây, rác, bọt trắng là nước đang lên từ phía trên. Đó là lúc rời bãi ven sông.
Mó nước chảy mạnh, đục bất thường. Mạch nước chân núi bình thường trong, chảy đều; nếu phun mạnh, đục, có tiếng ùng ục là hệ thống ngầm đang đầy.
Tiếng ầm ở thượng nguồn khe suối. Tiếng ầm, tiếng đá lăn từ phía trên khe là dấu hiệu lũ quét đang dồn về. Rời lòng khe, lên chỗ cao về hai bên, không chạy dọc theo khe.
Mưa to liên tục nhiều giờ. Mưa to kéo dài trên nền đất đã bão hoà sau nhiều ngày mưa là điều kiện của cả lũ, ngập lũng và sạt lở. Hãy theo dõi loa truyền thanh và thông báo của xã.
Vết nứt mới trên sườn đồi, cây nghiêng. Sườn đồi đất sau nhà xuất hiện vết nứt, cây cối nghiêng bất thường, nước rỉ ra từ chân taluy đục màu bùn là dấu hiệu đất đang trượt. Rời khỏi chỗ đó và báo cho trưởng thôn.
Sạt lở đất: nguy cơ đi cùng mưa lớn
Núi đá vôi ít khi sạt theo kiểu trượt cả mảng, nhưng vùng Trùng Khánh không chỉ có đá. Xen giữa các khối đá là những đồi đất, sườn đất phủ trên đá, và những taluy được xẻ khi làm đường, làm nhà. Khi mưa lớn kéo dài, đất ngấm no nước, nặng thêm và mất độ bám, có thể trượt xuống, nhất là ở những sườn dốc đã bị xẻ chân.
Nhà dựng sát chân taluy, sát mép suối hay trên nền đất đắp là những vị trí nhiều rủi ro nhất. Ở vùng núi đá, còn có kiểu đá lăn, đá rơi từ vách khi nước làm lỏng những khối đá đã nứt sẵn. Mùa mưa, nghe tiếng đá rơi lách cách trên núi vào ban đêm là điều người trong bản luôn để tâm.
Ở góc tự nhiên, điều quan trọng là sạt lở thường không xảy ra ngay lúc mưa to nhất, mà có thể muộn hơn vài giờ, thậm chí vài ngày, khi đất đã ngấm đủ nước. Vì vậy, sau một đợt mưa lớn, vẫn cần quan sát vết nứt, nước rỉ, cây nghiêng quanh nhà trước khi chủ quan coi là đã qua.
Người mới đến vùng này thường chưa quen những dấu hiệu ấy. Một cách đơn giản là hỏi hàng xóm lâu năm xem quanh nhà mình từng có chỗ nào sạt, chỗ nào hay có nước rỉ ra sau mưa, rồi để ý những chỗ đó mỗi mùa.
Chuẩn bị ở nhà và ở bản trước mùa mưa
Những gia đình sống lâu đời ở vùng này thường có cách chuẩn bị đơn giản: kê cao thóc, ngô, giống trong nhà; có sẵn chỗ để đưa trâu bò lên cao; biết đường sang nhà người thân ở chỗ cao hơn. Khi làm nhà mới, hỏi người già về mức nước cao nhất từng thấy ở vị trí ấy là việc nên làm trước khi đổ móng.
Ở cấp thôn, các việc như khơi thông mương, dọn quanh lối thoát nước của lũng, kiểm tra những đoạn bờ sông hay sạt thường được làm trước mùa mưa. Người mới chuyển đến nên hỏi trưởng thôn về những chỗ hay ngập, hay sạt quanh nơi mình ở.
Khi có cảnh báo mưa lớn, lũ, sạt lở, hãy làm theo hướng dẫn của chính quyền và lực lượng tại chỗ, kể cả khi phải sơ tán. Người cần cấp cứu hãy liên hệ cơ sở y tế gần nhất hoặc chính quyền xã. Kinh nghiệm chung của các vùng núi là thiệt hại về người thường xảy ra khi ai đó cố ở lại hoặc cố vượt dòng nước để giữ tài sản.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao vùng núi đá lại có thể ngập?
Vì nước ở vùng núi đá thoát chủ yếu xuống lòng đất qua khe nứt và hố sụt. Khi mưa lớn kéo dài, hệ thống ngầm đầy, nước không kịp thoát và còn dâng ngược lên từ đáy các thung lũng kín, làm lũng ngập như một hồ tạm.
Mùa lũ ở Trùng Khánh thường vào tháng nào?
Thường trùng với mùa mưa, từ khoảng tháng 5 đến tháng 9, nhiều nhất trong khoảng tháng 6 đến tháng 8. Tuy vậy những trận mưa lớn bất thường có thể xảy ra ngoài thời gian ấy, nên vẫn cần theo dõi dự báo.
Lũ quét khác lũ sông thế nào?
Lũ quét xảy ra trên khe suối nhỏ, dốc, khi mưa rất to trong thời gian ngắn; nước đến rất nhanh, cuốn đất đá rồi rút nhanh. Lũ sông lên chậm hơn, kéo dài hơn và phụ thuộc vào mưa trên cả lưu vực phía thượng nguồn.
Ngập lũng kéo dài bao lâu?
Tuỳ lượng mưa và độ thông của các lối thoát nước ở đáy lũng, có thể vài ngày hoặc lâu hơn. Không có con số chung cho mọi lũng; người cao tuổi trong bản thường là nguồn thông tin tốt nhất về từng nơi.
Khi thấy nước sông lên nhanh nên làm gì?
Rời ngay khỏi bãi ven sông, lòng khe và vùng trũng, đưa người già, trẻ nhỏ lên chỗ cao, không cố vượt qua dòng nước chảy xiết kể cả khi nước có vẻ nông. Theo dõi thông báo và làm theo hướng dẫn của chính quyền địa phương.