Mùa đông ở vùng Trùng Khánh, khoảng từ tháng 11 tới tháng 2 năm sau, đường đi khô ráo hơn mùa mưa nhưng có ba khó khăn riêng: sương mù dày ở thung lũng và trên đèo vào buổi sáng, rét đậm làm người lái mất tập trung và xe khó khởi động, và mặt đường ẩm trơn ở những đoạn khuất nắng. Cách đi an toàn là khởi hành muộn hơn mùa hè, khi sương đã tan, và về tới nơi trước lúc trời tối.
Mùa này có cái đẹp riêng: thung lũng ngập sương buổi sớm, ruộng nghỉ lộ ra những bờ đá xếp, cây dẻ trụi lá. Nhiều người lên vào dịp này để thấy một Trùng Khánh khác với ảnh mùa thu. Bài này giúp bạn đi được những chuyến như vậy mà không phải trả giá bằng một pha trượt bánh hay một đêm kẹt xe vì ắc quy hết điện.
Sương ở vùng núi đá: hình thành lúc nào, tan lúc nào
Vùng Trùng Khánh là những thung lũng nằm lọt giữa núi đá vôi, có sông Quây Sơn và nhiều suối chảy qua. Đêm mùa đông trời quang, mặt đất mất nhiệt nhanh, hơi ẩm từ ruộng, sông, suối ngưng lại thành sương, đọng ở chỗ trũng. Sáng sớm, thung lũng như một chậu sữa, đứng trên cao nhìn xuống chỉ thấy đỉnh núi nhô lên.
Sương thường dày nhất từ cuối đêm tới sau bình minh một hai tiếng, rồi mỏng dần khi nắng lên. Ngày trời âm u, gió bấc, sương mù có thể kéo dài tới gần trưa, có khi cả ngày lẫn với mưa phùn. Đoạn đèo cao thì ngược lại: đôi khi xe chạy ra khỏi lớp sương ở thung lũng lại gặp mây bám trên sườn núi, tầm nhìn giảm đột ngột.
Kinh nghiệm của người địa phương là nhìn trời trước khi đi: sáng nào thấy trời trong trên đỉnh núi, sương chỉ nằm dưới thung, thì chờ nửa buổi là tan; sáng nào trời xám xịt, gió lạnh, mây thấp thì xác định cả ngày tầm nhìn kém, đi chậm, đi đèn.
Người mới tới hay đánh giá thấp tốc độ sương dày lên. Có những đoạn xe đang chạy trong trời quang, rẽ qua một khúc núi là đã chìm vào sương, như đi vào một căn phòng không có đèn. Vì vậy dù sáng nay trời đẹp, khi ra khỏi nhà vẫn nên bật đèn cos ngay từ đầu.
Lái trong sương mù: những việc cần làm ngay
Khi tầm nhìn giảm xuống dưới vài chục mét, phản xạ đúng là chậm lại và làm cho mình dễ được nhìn thấy, chứ không phải cố nhìn xa hơn.
- Bật đèn cos và đèn sương mù (nếu xe có). Không bật đèn pha xa: ánh sáng mạnh phản chiếu từ hạt sương làm bạn chói mắt hơn.
- Giảm tốc tới mức dừng được trong khoảng nhìn thấy phía trước. Nếu chỉ thấy vài chục mét, tốc độ phải đủ chậm để phanh kịp trong vài chục mét.
- Bám vạch kẻ hoặc mép đường bên phải, không bám theo đèn hậu xe phía trước quá gần: nếu xe trước phanh gấp, bạn không kịp xử lý.
- Hạ hé cửa kính để nghe tiếng xe chiều ngược, tiếng còi ở khúc cua.
- Bật sấy kính hoặc điều hoà để kính không bị mờ hơi nước bên trong; lau sạch kính chiếu hậu.
- Không dừng xe giữa làn. Nếu cần dừng, tìm chỗ có khoảng đất rộng ngoài lề, bật đèn cảnh báo.
Xe máy trong sương còn khó được nhìn thấy hơn ô tô. Người đi xe máy nên mặc áo sáng màu hoặc có dải phản quang, bật đèn, và đi sát lề phải.
Rét đậm và người lái: cái lạnh làm chậm phản xạ thế nào
Vùng núi Cao Bằng có những đợt rét đậm, rét hại khi không khí lạnh tràn về, nhiệt độ buổi sáng có thể xuống thấp hơn nhiều so với Hà Nội cùng ngày. Các đơn vị khí tượng thường đưa tin cảnh báo rét đậm, sương muối cho các tỉnh miền núi phía Bắc; khi có những tin như vậy, chuyến đi cần được chuẩn bị kỹ hơn.
Với người đi xe máy, cái lạnh làm tay cứng, ngón tay chậm bóp phanh, cổ vai co lại khó quan sát hai bên. Gió đèo làm cảm giác lạnh tăng lên rõ rệt. Găng tay dày, áo gió nhiều lớp, khăn quàng che cổ, tất dày và giày kín là tối thiểu; dừng lại uống nước ấm sau mỗi chặng ngắn giúp người tỉnh táo hơn.
Với người lái ô tô, rét đậm làm buồn ngủ hơn khi bật sưởi ấm trong xe kín. Hé cửa kính để không khí lưu thông, dừng nghỉ khi thấy mắt nặng, không lái quá lâu một mạch. Đừng mặc áo khoác quá dày khi lái vì làm cử động tay vai vụng về; để áo khoác dày bên cạnh, mặc khi xuống xe.
Mặt đường trơn: sương muối, hơi ẩm và rêu
Sáng sớm những ngày rét, hơi ẩm đọng trên mặt đường, ở những đoạn khuất nắng dưới chân núi có khi cả ngày không khô hẳn. Trên các vùng cao của Cao Bằng, những đợt rét hại có thể có sương muối, đọng thành lớp mỏng trên cỏ, trên mái nhà, và cả trên mặt cầu, mặt đường ở chỗ cao. Lớp này mỏng nhưng trơn, nhất là trên mặt bê tông và cầu sắt.
Vì không nhìn rõ, người lái cần đoán chỗ trơn từ khung cảnh: đoạn đường khuất nắng, mặt cầu, đoạn đường bê tông vào bản, đoạn có cây cối hai bên che kín. Đi chậm ở những chỗ đó, phanh nhẹ, không đánh lái gấp.
Rêu là kẻ thù quen thuộc ở đường bê tông liên thôn vùng núi ẩm. Mùa đông mưa phùn, rêu ở mép đường và ở những đoạn dốc ít xe đi trơn như mỡ. Xe máy lên dốc gặp rêu dễ bị trượt bánh sau, xuống dốc thì trượt bánh trước khi phanh. Nếu thấy mặt đường xanh rêu, tốt nhất là đi thật chậm hoặc xuống dắt.
Giữ xe chạy tốt trong mùa rét
Ắc quy. Lạnh làm ắc quy yếu đi rõ rệt. Ắc quy đã cũ mà đi mùa đông vùng núi là rủi ro đề không nổ vào sáng hôm sau. Kiểm hoặc thay trước chuyến đi, đỗ xe ở chỗ kín gió nếu được.
Khởi động buổi sáng. Nổ máy, để máy chạy êm một chút cho dầu bôi trơn lưu thông rồi mới đi nhẹ nhàng, không rồ ga mạnh ngay lúc máy còn lạnh.
Kính xe. Kính đọng hơi nước và có khi đọng sương muối bên ngoài vào sáng rét. Không đổ nước sôi lên kính lạnh vì có thể làm nứt kính; dùng sấy kính, chờ hoặc lau bằng khăn khô.
Xe máy. Xe máy để ngoài trời đêm rét có thể khó nổ, nhất là xe ít chạy. Đạp cần khởi động vài lần, dùng đề khi ắc quy còn tốt, và cho xe chạy chậm một đoạn đầu.
Lốp. Áp suất lốp giảm khi trời lạnh. Kiểm áp suất buổi sáng trước khi đi đường dài và bơm bổ sung theo khuyến cáo của nhà sản xuất.
Chọn giờ đi trong ngày mùa đông
Ngày mùa đông ở vùng núi ngắn hơn bạn nghĩ. Mặt trời lên muộn sau núi, buổi sáng có sương, buổi chiều mặt trời khuất sau các đỉnh núi đá sớm, thung lũng tối và lạnh nhanh. Khoảng thời gian đẹp nhất để đi đường thường gói trong từ giữa buổi sáng tới giữa buổi chiều.
Vì vậy các chặng dài nên đặt vào khoảng giữa ngày: rời chỗ nghỉ khi sương đã mỏng, ăn trưa dọc đường, tới nơi trước khi chạng vạng. Đi thác Bản Giốc mùa đông, không cần đến quá sớm; lúc sương còn dày, cảnh thác và thung lũng có khi chìm hoàn toàn, chờ nắng lên mới thấy rõ.
Nếu phải đi sớm vì công việc, cộng thêm thời gian cho đoạn đầu: đi chậm trong sương, chờ sấy kính, đợi máy ấm. Không vì sốt ruột mà chạy nhanh khi tầm nhìn còn kém.
Chiều về cũng vậy. Khoảng hơn bốn giờ chiều mùa đông, nắng đã rời khỏi lòng thung lũng, nhiệt độ tụt nhanh, hơi ẩm bắt đầu đọng lại. Nếu còn một chặng đèo phía trước, đó là lúc nên dừng chơi và lên đường, chứ không phải nán thêm "chụp nốt kiểu ảnh". Người địa phương tính ngày mùa đông theo bóng núi chứ không theo đồng hồ.
Tết và lễ hội đầu năm: đường đông giữa trời rét
Tết Nguyên đán rơi vào giữa mùa rét, cũng là lúc lượng người đi lại trên đường lên Cao Bằng cao nhất năm. Người đi làm xa về quê, con cháu lên thăm ông bà, khách du lịch lên ngắm cảnh xuân vùng núi. Xe khách kín chỗ, đường đèo đông xe con, và thời tiết thường có mưa phùn, sương mù, rét kéo dài.
Sau Tết là mùa lễ hội đầu năm của người Tày, người Nùng, trong đó có lễ hội Lồng tồng (xuống đồng) ở nhiều bản, xã. Ngày hội, đường vào nơi tổ chức đông người đi bộ, xe máy đỗ hai bên, có khi chặn một đoạn đường để làm lễ. Người đi qua nên đi chậm, theo hướng dẫn của người tổ chức, đỗ xe ở chỗ được chỉ, không đỗ chắn lối đi.
Ngày Tết, nhiều tiệm sửa xe, cây xăng nhỏ trong bản nghỉ vài ngày. Đổ đầy bình trước khi về quê, mang theo đồ dự phòng cơ bản. Uống rượu ngày Tết là phong tục, nhưng đã uống thì không lái xe; đường đèo và rượu là một tổ hợp mà người địa phương nào cũng từng chứng kiến hậu quả.
Đi mùa đông cùng người già và trẻ nhỏ
Người già và trẻ nhỏ chịu lạnh kém, đặc biệt khi chuyển đột ngột từ trong xe ấm ra ngoài trời rét. Mặc nhiều lớp mỏng dễ cởi ra mặc vào hơn một áo thật dày; mũ len, tất, khăn quàng là những thứ giữ nhiệt hiệu quả. Khi dừng xe, mặc thêm áo trước khi mở cửa, không đợi ra ngoài rồi mới mặc.
Trẻ ngồi xe máy giữa mùa đông vùng núi là điều nên tránh trên những chặng dài. Gió lạnh thổi liên tục làm trẻ nhiễm lạnh nhanh mà người lớn ngồi trước không nhận ra. Nếu buộc phải đi, chặng ngắn, mặc kín, có người ngồi sau ôm giữ.
Người có bệnh tim mạch, huyết áp, hô hấp nên hỏi ý kiến bác sĩ trước chuyến đi lên vùng núi lạnh, mang đủ thuốc đang dùng, và tránh ra ngoài lúc sáng sớm rét nhất. Khi có biểu hiện bất thường như đau ngực, khó thở, choáng váng, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất.
Chỗ nghỉ cũng cần tính trước. Nhà sàn, nhà gỗ truyền thống ở vùng này thoáng, mùa hè mát nhưng mùa đông gió lùa qua khe ván. Khi đặt homestay cho gia đình có người già, trẻ nhỏ, hỏi trước phòng có chăn dày, có thiết bị sưởi, nước nóng hay không, để khỏi một đêm rét không ngủ được rồi sáng hôm sau còn phải lái xe đường dài.
Câu hỏi thường gặp
Mùa đông có nên đi thác Bản Giốc không?
Vẫn đi được, đường khô hơn mùa mưa. Nước thác mùa này thường ít hơn mùa hè thu, cảnh khác hẳn, thung lũng có sương buổi sớm. Cần áo ấm kỹ và đi vào khoảng giữa ngày khi sương đã tan.
Vùng Trùng Khánh mùa đông có tuyết không?
Tuyết rơi là hiện tượng hiếm ở Việt Nam, thường chỉ ghi nhận ở vài đỉnh núi cao. Vùng thung lũng Trùng Khánh mùa đông chủ yếu có rét đậm, sương mù, có lúc sương muối ở chỗ cao, không nên đi với kỳ vọng thấy tuyết.
Sương mù dày quá thì có nên dừng xe chờ không?
Nên dừng nếu tầm nhìn quá thấp, nhưng dừng ở chỗ an toàn có khoảng đất rộng ngoài lề, bật đèn cảnh báo, không dừng giữa làn hay ở khúc cua. Sương ở thung lũng thường tan khi nắng lên.
Đèn sương mù màu vàng có tác dụng hơn đèn trắng không?
Đèn sương mù đặt thấp, chiếu rộng sát mặt đường nên giúp thấy mép đường tốt hơn trong sương, bất kể màu. Điều quan trọng là dùng đèn cos và đèn sương mù, không bật đèn pha xa, và giảm tốc.
Đi xe máy mùa đông cần mặc thế nào?
Nhiều lớp: áo giữ nhiệt bên trong, áo len hoặc áo nỉ, áo khoác chắn gió bên ngoài; quần dày, găng tay có lót, khăn che cổ, mũ bảo hiểm có kính, tất dày và giày kín. Gió đèo làm cảm giác lạnh tăng thêm nhiều.
Sáng ra xe không nổ máy thì làm gì?
Thường là ắc quy yếu do lạnh. Thử lại sau vài phút, nhờ câu bình từ xe khác nếu có dây, hoặc hỏi tiệm sửa xe gần nhất. Lần sau đỗ xe chỗ kín gió và kiểm ắc quy trước chuyến đi.