Cửa khẩu Trà Lĩnh ở phía xã Trà Lĩnh (vùng huyện Trà Lĩnh cũ, nhập vào Trùng Khánh từ năm 2020) tạo ra một chuỗi dịch vụ quanh hoạt động giao thương: vận tải hàng hoá, kho bãi và bãi đỗ xe chờ, đại lý làm thủ tục hải quan, bốc xếp, ăn uống và nghỉ ngơi cho lái xe, sửa chữa xe, thu gom nông sản. Mỗi mô hình có điều kiện riêng, và tất cả đều chịu chung một đặc điểm: lượng việc lên xuống theo lượng hàng qua cửa khẩu, theo mùa nông sản và theo thay đổi về quy định thông quan.
Bài viết ở góc người làm kinh doanh dịch vụ, nói nguyên lý. Chính sách thương mại, đối ngoại không thuộc phạm vi bài. Quy định về cửa khẩu, hải quan, vận tải thay đổi thường xuyên; trước khi đầu tư, hãy hỏi cơ quan quản lý cửa khẩu, cơ quan hải quan và cơ quan đăng ký kinh doanh.
Các mô hình dịch vụ thường gặp
Bảng dưới gom các mô hình kinh doanh hình thành quanh một cửa khẩu đường bộ, theo nguyên lý chung.
| Mô hình | Khách hàng | Cần gì | Độ nhạy với biến động |
|---|---|---|---|
| Vận tải hàng hoá đường bộ | Chủ hàng, doanh nghiệp xuất nhập khẩu | Xe phù hợp, giấy phép kinh doanh vận tải, lái xe có kinh nghiệm đường đèo | Cao |
| Kho bãi, bãi đỗ xe chờ | Chủ hàng, nhà xe | Đất phù hợp quy hoạch, an ninh, phòng cháy | Cao |
| Đại lý làm thủ tục hải quan | Doanh nghiệp xuất nhập khẩu | Pháp nhân, nhân viên có chứng chỉ nghiệp vụ theo quy định | Trung bình |
| Bốc xếp | Chủ hàng, kho bãi | Đội nhân công, thiết bị, an toàn lao động | Cao |
| Ăn uống, nhà nghỉ cho lái xe | Lái xe, phụ xe, người làm thủ tục | Vị trí gần tuyến xe, an toàn thực phẩm, lưu trú | Trung bình |
| Sửa chữa, lốp, phụ tùng | Nhà xe | Thợ lành nghề, chỗ rộng | Trung bình |
| Thu gom nông sản | Doanh nghiệp xuất khẩu, chợ đầu mối | Vốn lưu động, kho, mạng lưới hộ trồng | Rất cao theo mùa |
Mô hình càng gắn chặt với lượng hàng qua cửa khẩu thì càng nhạy với biến động; mô hình phục vụ con người (ăn uống, sửa xe) ổn định hơn vì vẫn có khách địa phương.
Lượng hàng không đều: đặc điểm phải đưa vào kế hoạch
Hàng qua cửa khẩu đường bộ biến động theo nhiều yếu tố: mùa vụ nông sản của hai bên, nhu cầu thị trường, các đợt điều chỉnh quy định kiểm tra, kiểm dịch, thời gian làm việc của cửa khẩu, và cả thời tiết trên các tuyến đèo dẫn tới cửa khẩu. Có thời điểm xe xếp hàng chờ, có thời điểm bãi vắng.
Người làm dịch vụ quanh cửa khẩu vì vậy không nên tính doanh thu theo những tuần đông nhất. Kế hoạch tài chính nên dựa trên kịch bản thận trọng, có dự phòng cho những tháng vắng. Một bãi xe đầu tư lớn, vay nhiều, có thể gặp khó nếu lượng hàng giảm kéo dài.
Cách nhiều đơn vị giảm rủi ro là đa dạng hoá: đội xe vừa chạy hàng cửa khẩu vừa nhận chở vật liệu xây dựng, nông sản nội địa; nhà nghỉ vừa phục vụ lái xe vừa đón khách du lịch đi thác Bản Giốc; kho vừa chứa hàng xuất nhập khẩu vừa cho thuê chứa nông sản mùa vụ.
Điều kiện pháp lý theo từng mô hình
Kinh doanh vận tải hàng hoá bằng ô tô là ngành có điều kiện: đơn vị phải được cấp giấy phép kinh doanh vận tải, xe phải có phù hiệu, thiết bị giám sát hành trình, lái xe có giấy phép lái xe hạng phù hợp. Vận chuyển hàng qua biên giới còn có các yêu cầu về giấy phép vận tải quốc tế theo thoả thuận giữa hai nước. Cơ quan quản lý vận tải của tỉnh hướng dẫn hồ sơ.
Đại lý làm thủ tục hải quan phải là doanh nghiệp đáp ứng điều kiện theo pháp luật hải quan, có nhân viên được cấp mã số nhân viên đại lý sau khi có chứng chỉ nghiệp vụ. Đây là nghề cần học bài bản, không nên "làm thử" vì sai sót khai báo ảnh hưởng trực tiếp tới hàng hoá của khách.
Với hàng nông sản, thực phẩm, còn có khâu kiểm dịch thực vật, kiểm dịch động vật, kiểm tra an toàn thực phẩm tuỳ mặt hàng và tuỳ thị trường nhập khẩu. Đơn vị làm dịch vụ cần nắm danh mục hàng phải kiểm, thời gian kiểm, để báo trước cho chủ hàng và tránh xe phải chờ ngoài dự tính.
Kho bãi, bãi đỗ xe trong và gần khu vực cửa khẩu phải phù hợp quy hoạch, tuân theo quy chế quản lý khu vực cửa khẩu, đáp ứng an ninh trật tự và phòng cháy chữa cháy. Nhà nghỉ, quán ăn tuân theo điều kiện lưu trú và an toàn thực phẩm như ở nơi khác.
Rủi ro pháp lý phải tránh tuyệt đối
Nhận chở, giữ hộ hàng không rõ nguồn gốc. Lời nhờ "chở hộ một chuyến", "để nhờ kho vài hôm" với giá cao bất thường có thể là hàng lậu, hàng cấm. Người vận chuyển, chủ kho có thể bị liên đới trách nhiệm dù không biết bên trong là gì. Luôn kiểm tra chứng từ hàng hoá, hợp đồng, người gửi.
Thu đổi ngoại tệ không phép. Hoạt động gần biên giới dễ phát sinh nhu cầu đổi tiền. Chỉ đổi qua tổ chức được phép; làm "dịch vụ đổi tiền" tự phát là vi phạm quy định quản lý ngoại hối.
Khai báo sai để "giúp" khách. Khai giảm giá trị, khai sai mã hàng để khách nộp ít thuế là vi phạm pháp luật hải quan, đại lý và nhân viên có thể bị xử lý.
Dùng lao động không đủ giấy tờ. Thuê người làm không có giấy tờ tuỳ thân, không rõ lai lịch tiềm ẩn rủi ro pháp lý và an ninh. Ký hợp đồng lao động, ghi rõ thông tin người làm là cách bảo vệ cả hai bên.
Hợp đồng và thanh toán với đối tác
Giao dịch dịch vụ quanh cửa khẩu thường có nhiều bên: chủ hàng trong nước, đối tác nước ngoài, nhà xe, kho, đại lý. Mỗi khâu nên có hợp đồng hoặc thoả thuận bằng văn bản: phạm vi dịch vụ, giá, thời hạn, trách nhiệm khi hàng hư hỏng, mất mát, chậm trễ. Với hàng nông sản dễ hỏng, ghi rõ ai chịu rủi ro khi xe chờ thông quan lâu.
Thanh toán nên qua ngân hàng, đặc biệt với giao dịch có yếu tố nước ngoài. Thanh toán tiền mặt, nhờ người trung gian cầm hộ tiền là nguồn tranh chấp phổ biến và khó chứng minh khi có chuyện.
Bảo hiểm hàng hoá, bảo hiểm trách nhiệm của người vận chuyển là chi phí đáng cân nhắc. Một chuyến hàng gặp tai nạn trên đèo có thể làm mất cả năm lợi nhuận của một đội xe nhỏ.
Tỷ giá cũng là một rủi ro ít người tính: hợp đồng ký theo ngoại tệ, thanh toán sau vài tuần, tỷ giá đổi có thể làm lãi thành lỗ. Doanh nghiệp nhỏ nên hỏi ngân hàng về cách thanh toán và các công cụ giảm rủi ro tỷ giá phù hợp quy mô của mình, thay vì để mặc may rủi.
Người lao động: lái xe, bốc xếp và an toàn
Lái xe tải đường đèo Cao Bằng đòi hỏi kinh nghiệm: dốc dài, cua gấp, sương mù mùa đông, mưa lũ mùa hè. Đơn vị vận tải cần tuyển lái xe có kinh nghiệm đường núi, bảo dưỡng phanh định kỳ, không ép lái xe chạy quá giờ, và có quy định dừng chạy khi thời tiết nguy hiểm.
Bốc xếp là công việc nặng, tai nạn hay gặp là hàng đổ, ngã từ thùng xe, chấn thương cột sống. Đồ bảo hộ, thiết bị nâng hạ phù hợp, phân công hợp lý và bảo hiểm cho người lao động là trách nhiệm của người sử dụng lao động theo pháp luật lao động.
Nguồn lao động chủ yếu là người địa phương các xã quanh Trà Lĩnh và Trùng Khánh. Giữ được người làm lâu dài nhờ trả công đúng hẹn, đối xử tử tế, linh hoạt cho người lao động về làm mùa vụ khi cần.
Thu nhập của người bốc xếp, lái xe thường tính theo chuyến, theo tấn, nên lên xuống theo lượng hàng. Thoả thuận rõ cách tính công, thời điểm trả, và chế độ khi có tai nạn lao động ngay từ đầu giúp tránh tranh chấp, nhất là trong những tuần hàng ít khi ai cũng căng thẳng.
Hạ tầng đang thay đổi: theo dõi, đừng đặt cược
Các dự án giao thông kết nối vùng Đông Bắc với cửa khẩu, trong đó có tuyến cao tốc nối Lạng Sơn với Trà Lĩnh đã được công bố, được nhiều người làm ăn quanh cửa khẩu chú ý. Hạ tầng tốt hơn có thể giảm chi phí vận tải, thay đổi luồng xe và vị trí thuận lợi cho kho bãi, dịch vụ.
Tuy vậy, tiến độ dự án và tác động cụ thể chỉ nên theo dõi qua thông tin chính thức của cơ quan nhà nước. Mua đất, xây bãi dựa trên lời đồn về nút giao, tuyến đường là rủi ro lớn; nhiều nơi đã chứng kiến người đầu tư sớm phải chờ rất lâu hoặc chọn sai vị trí.
Cách thận trọng là bắt đầu với quy mô vừa phải, thuê thay vì mua khi có thể, và chỉ mở rộng khi luồng hàng và hạ tầng đã rõ.
Thêm một điều nữa: khi hạ tầng thay đổi, nhu cầu cũng đổi theo. Đường nhanh hơn có thể khiến lái xe không cần nghỉ đêm ở gần cửa khẩu, kho bãi có thể dịch về gần nút giao mới. Mô hình nào linh hoạt, dễ chuyển đổi công năng sẽ ít bị động hơn mô hình gắn chặt vào một vị trí.
Tự hỏi trước khi bước vào kinh doanh quanh cửa khẩu
Nếu trả lời "chưa" cho nhiều câu dưới đây, nên tìm hiểu thêm hoặc bắt đầu bằng cách làm thuê cho đơn vị đã có kinh nghiệm.
- Đã hiểu quy trình thông quan của mặt hàng mình định phục vụ chưa?
- Có đủ vốn để vận hành qua vài tháng hàng ít chưa?
- Đã biết mô hình của mình cần giấy phép, chứng chỉ gì chưa?
- Có người am hiểu nghiệp vụ (hải quan, vận tải, kho) trong đội chưa?
- Có mạng lưới khách hàng ban đầu chưa, hay đang hy vọng khách tự đến?
- Đã tính chi phí bảo hiểm, an toàn lao động chưa?
- Có phương án đa dạng hoá khi lượng hàng giảm chưa?
Trong danh bạ doanh nghiệp của trang, nhóm vận tải và thương mại ở phía Trà Lĩnh cho bạn hình dung có bao nhiêu đơn vị đang hoạt động trong lĩnh vực mình quan tâm.
Câu hỏi thường gặp
Kinh doanh vận tải hàng qua cửa khẩu Trà Lĩnh cần giấy phép gì?
Thường cần giấy phép kinh doanh vận tải bằng ô tô, phù hiệu xe, thiết bị giám sát hành trình, và với vận tải qua biên giới là giấy phép vận tải quốc tế theo thoả thuận giữa hai nước. Hỏi cơ quan quản lý vận tải của tỉnh Cao Bằng để có hồ sơ cụ thể.
Muốn làm dịch vụ khai hải quan thì phải làm gì?
Phải lập doanh nghiệp đáp ứng điều kiện làm đại lý thủ tục hải quan, có nhân viên được cấp chứng chỉ nghiệp vụ và mã số nhân viên đại lý theo quy định. Đây là nghề cần học bài bản trước khi làm.
Mở quán ăn, nhà nghỉ gần cửa khẩu có ổn không?
Mô hình phục vụ lái xe, người làm thủ tục khá phổ biến và ít nhạy với biến động hơn kho bãi, nhưng vẫn phụ thuộc lượng xe qua lại. Nên kết hợp phục vụ khách địa phương và khách du lịch để ổn định.
Có nên nhận chở hộ hàng cho người lạ với giá cao?
Không nên. Hàng không rõ nguồn gốc có thể là hàng lậu, hàng cấm và người vận chuyển có thể bị liên đới trách nhiệm. Luôn kiểm tra chứng từ hàng hoá, hợp đồng và thông tin người gửi.
Có nên mua đất làm bãi xe theo thông tin về tuyến cao tốc mới?
Cần rất thận trọng. Tiến độ và vị trí các công trình chỉ nên theo dõi qua thông tin chính thức. Đầu tư dựa trên lời đồn về nút giao, tuyến đường là rủi ro lớn; bắt đầu quy mô vừa phải hoặc thuê đất là cách an toàn hơn.