Hang động ở vùng Trùng Khánh, trong đó có động Ngườm Ngao gần thác Bản Giốc, là những đường ống mà nước ngầm đã khoét trong lòng núi đá vôi qua thời gian rất dài. Khi mực nước hạ xuống hoặc núi được nâng lên, đường ống ấy khô dần thành hang; nước nhỏ giọt từ trần mang theo đá vôi hoà tan rồi lắng lại, tạo thành thạch nhũ, măng đá, cột đá.
Bài này giải thích quá trình ấy từng bước, cách nhận ra các dạng trầm tích trong hang, vì sao thạch nhũ lớn rất chậm và dễ hỏng, và những điều nên biết về an toàn, bảo vệ khi vào hang. Thông tin tham quan cụ thể động Ngườm Ngao có ở mục điểm đến trên trang này.
Vì sao vùng Trùng Khánh nhiều hang
Không phải vùng đá vôi nào cũng nhiều hang lớn. Hang hình thành tốt khi có ba điều kiện: lớp đá vôi dày và tương đối tinh khiết để nước có thể hoà tan sâu; lượng mưa đủ lớn để có dòng nước ngầm mạnh; và sự chênh lệch độ cao giữa nơi nước thấm vào với nơi nước thoát ra, để dòng ngầm có động lực chảy.
Vùng Trùng Khánh có đủ cả ba. Đá vôi ở đây dày, phủ trên diện rộng; khí hậu nhiệt đới gió mùa mang lại mùa mưa lớn; và sông Quây Sơn cắt sâu vào thung lũng, tạo một mức thoát nước thấp để nước ngầm từ các khối núi xung quanh đổ về. Kết quả là núi đá ở vùng này rỗng hơn nhiều so với vẻ ngoài, với hang lớn, hang nhỏ, khe ngầm chưa ai đếm hết.
Những hang được biết đến và mở cửa cho khách như động Ngườm Ngao chỉ là một phần nhỏ. Người dân các bản thường biết thêm nhiều hang quanh nhà, có cái từng là chỗ trú mưa, cất đồ, có cái là nơi nước ngầm chảy ra quanh năm.
Bước một: nước ngầm khoét đường trong đá
Như đã nói ở bài về núi đá vôi, nước mưa thấm qua đất mang theo khí cacbonic, trở thành axit yếu, hoà tan đá vôi dọc theo khe nứt. Ở độ sâu gần mực nước ngầm, nơi đá luôn ngập nước và nước chảy liên tục, quá trình hoà tan diễn ra mạnh nhất. Các khe nứt nhỏ được mở rộng thành ống, các ống nối vào nhau thành mạng lưới.
Khi một tuyến ống đủ lớn để dẫn phần lớn nước của khu vực, nó trở thành một dòng sông ngầm thực sự. Dòng nước không chỉ hoà tan mà còn mài mòn: cát, sỏi theo dòng chảy cọ vào thành hang, khoét rộng lòng hang theo kiểu cơ học. Trên vách nhiều hang còn thấy những vết lõm hình vỏ sò do dòng xoáy để lại.
Quá trình này diễn ra rất chậm, tính bằng hàng chục nghìn đến hàng trăm nghìn năm cho một hang lớn. Người ta không thể "thấy" hang lớn lên trong một đời người, cũng không thể thấy sông ngầm đổi đường, chỉ đọc được lịch sử của nó qua hình dạng vách, trần và trầm tích còn lại.
Bước hai: hang khô đi và bắt đầu "trang trí"
Khi vỏ Trái Đất ở vùng này được nâng lên, hoặc khi sông bên ngoài khoét lòng sâu hơn, mực nước ngầm hạ xuống. Dòng sông ngầm tìm đường thấp hơn, bỏ lại tầng hang phía trên khô ráo hoặc chỉ còn suối nhỏ. Nhiều hệ thống hang có nhiều tầng như vậy, tầng trên là hang cổ, tầng dưới còn nước chảy.
Từ đây bắt đầu giai đoạn trầm tích. Nước mưa vẫn thấm qua lớp đá trên trần hang, mang theo đá vôi hoà tan dưới dạng canxi bicacbonat. Khi giọt nước lộ ra trần hang, nó gặp không khí trong hang có ít khí cacbonic hơn trong đất; một phần khí cacbonic thoát ra khỏi giọt nước, và canxi cacbonat kết tủa lại thành một vòng đá cực mỏng.
Hàng triệu giọt nước nối tiếp nhau, mỗi giọt để lại một lượng đá rất nhỏ, dần dần tạo nên những hình khối mà khách vào hang trầm trồ. Mỗi hình khối là một cuốn sổ ghi lại lượng nước thấm qua núi trong hàng nghìn, hàng vạn năm.
Màu sắc của trầm tích cũng kể chuyện. Canxi cacbonat tinh khiết có màu trắng ngà; những vệt vàng, nâu, đỏ thường do sắt, đất sét hay chất hữu cơ theo nước thấm từ đất phía trên xuống. Một khối đá có nhiều sọc màu xen kẽ là dấu vết của những thời kỳ nước mang theo lượng tạp chất khác nhau.
Các dạng trầm tích hay gặp trong hang
Tên gọi dưới đây là tên tiếng Việt phổ thông; người địa phương và người làm du lịch hay đặt thêm tên theo hình dáng. Cách nhận ra:
| Tên | Hình thành | Nhận ra thế nào |
|---|---|---|
| Thạch nhũ | Đá kết tủa quanh giọt nước trên trần, lớn dần xuống dưới | Treo từ trần, nhọn dần ở đầu, có khi rỗng ở giữa |
| Măng đá | Giọt nước rơi xuống nền, để lại đá ở chỗ rơi, lớn dần lên trên | Mọc từ nền, đầu tròn hoặc phẳng, to hơn thạch nhũ |
| Cột đá | Thạch nhũ và măng đá gặp nhau | Nối liền trần và nền |
| Màn đá, rèm đá | Nước chảy theo một đường trên trần nghiêng | Tấm đá mỏng gợn sóng, có khi trong mờ khi soi đèn |
| Ruộng bậc thang đá | Nước chảy tràn trên nền, đá kết tủa ở mép vũng | Những vũng nước nhỏ có bờ đá cong như ruộng bậc thang |
| Hoa đá, san hô đá | Kết tủa từ màng nước mỏng, hơi nước | Cụm nhỏ xù xì bám trên vách |
Ở động Ngườm Ngao và nhiều hang khác trong vùng, những khối trầm tích được người làm du lịch đặt tên theo hình dáng như hình người, con vật, đồ vật. Những tên ấy giúp nhớ, nhưng về bản chất đều là các dạng trên, do cùng một quá trình hoá học tạo nên.
Thạch nhũ lớn nhanh hay chậm
Tốc độ lớn của thạch nhũ phụ thuộc vào lượng nước nhỏ giọt, lượng đá vôi hoà tan trong nước, nồng độ khí cacbonic trong hang và nhiệt độ. Ở những hang ẩm vùng nhiệt đới, tốc độ thường được nêu ở mức rất chậm, đơn vị tính là một phần milimet mỗi năm hoặc chậm hơn, và thay đổi rất nhiều giữa các chỗ trong cùng một hang.
Điều đó có nghĩa là một cột đá cao bằng người có thể là kết quả của hàng nghìn đến hàng chục nghìn năm. Một khi bị bẻ gãy, nó không thể lớn lại trong thời gian mà con người có thể chờ. Trên thế giới, các nhà khoa học còn dùng lớp trầm tích trong thạch nhũ, măng đá để nghiên cứu khí hậu quá khứ, vì mỗi lớp đá ghi lại điều kiện nước và không khí ở thời điểm nó hình thành.
Vì thế khi thấy một khối đá "khóc", tức là còn nước nhỏ giọt và bề mặt bóng ướt, đó là khối đá đang sống, đang lớn. Khối đá khô, xỉn màu là khối đã ngừng phát triển, thường vì dòng nước thấm phía trên đã đổi đường.
Người tham quan vì thế nên ngắm những khối đá đang "khóc" ở khoảng cách vừa đủ: một giọt nước rơi xuống đầu măng đá lúc này đang góp một phần cực nhỏ vào hình dạng mà người đến sau hàng nghìn năm nữa sẽ thấy.
Vì sao không nên chạm vào thạch nhũ
Da tay người có dầu và bụi bẩn. Khi chạm vào bề mặt thạch nhũ đang ướt, lớp dầu ấy bám lại, cản nước chảy đều trên bề mặt và cản quá trình kết tủa. Lâu ngày chỗ bị chạm nhiều sẽ ngừng phát triển, chuyển màu xám đen, khác hẳn phần còn lại. Ở nhiều hang mở cửa cho khách, có thể thấy rõ những vệt đen ở tầm tay người.
Ngoài chạm tay, những tác động khác cũng làm hang xuống cấp: bẻ một mẩu thạch nhũ làm kỷ niệm, viết vẽ lên vách, xả rác, hút thuốc trong hang, chiếu đèn công suất lớn quá lâu làm rêu tảo mọc lên trên đá. Mỗi tác động nhỏ, cộng lại qua hàng nghìn lượt khách, làm thay đổi cả môi trường hang.
Cách đơn giản nhất là đi đúng lối, không với tay vào các khối đá, không mang đồ lưu niệm từ hang ra, và mang rác ra ngoài. Những quy định cụ thể của từng điểm tham quan, như giờ mở cửa hay lối đi, nên hỏi người quản lý tại chỗ.
Khí hậu trong hang và sinh vật sống trong bóng tối
Ở sâu trong hang, nhiệt độ khá ổn định quanh năm, thường gần với nhiệt độ trung bình năm của vùng phía trên. Vì vậy người vào hang mùa hè thấy mát, mùa đông lại thấy hang ấm hơn bên ngoài. Độ ẩm trong hang thường rất cao, vách và nền ướt, đá trơn. Không khí ở những hang sâu, ít thông gió có thể ngột ngạt hơn bên ngoài, nên người yếu tim phổi cần thận trọng.
Hang động là nơi sống của những loài thích nghi với bóng tối và ẩm: dơi, một số loài côn trùng, nhện, giáp xác nhỏ trong các vũng nước. Dơi ra ngoài kiếm ăn vào ban đêm và có vai trò lớn trong việc ăn côn trùng của cả vùng. Một số loài sống trong hang rất nhạy cảm với ánh sáng, tiếng ồn và ô nhiễm.
Với người tham quan, điều này có nghĩa là nên giữ trật tự, không chiếu đèn thẳng vào đàn dơi, không làm ồn ở những khu vực hang hẹp, sâu. Nhiều hang trong vùng chưa được khảo sát kỹ về sinh vật, và việc giữ nguyên trạng là cách tốt nhất để chúng còn được nghiên cứu sau này.
An toàn khi vào hang ở vùng núi đá
Hang đã được đưa vào phục vụ tham quan có lối đi, đèn chiếu sáng và người quản lý. Ngoài những hang ấy, vùng núi đá Trùng Khánh còn nhiều hang nhỏ, hang chưa khảo sát, hang trên vách. Không nên tự vào những hang này: đường trong hang có thể có vực, có đoạn hẹp, đá lỏng, và mất phương hướng rất nhanh khi không có ánh sáng.
Mùa mưa, nhiều hang có nước ngầm dâng hoặc suối trong hang lớn lên nhanh, kể cả khi bên ngoài trời đã tạnh, vì nước từ trên núi vẫn đang thấm xuống. Một số hang trong vùng là đường thoát nước của cả một lũng; vào sâu trong mùa mưa rất nguy hiểm.
Một số khu vực gần biên giới có quy định riêng về đi lại. Với bất kỳ hang nào không có trong danh sách điểm tham quan, hãy hỏi chính quyền xã và người địa phương trước, đi cùng người thông thạo, báo cho người ở ngoài biết giờ vào và giờ dự kiến ra.
Câu hỏi thường gặp
Động Ngườm Ngao hình thành như thế nào?
Như các hang đá vôi khác, động Ngườm Ngao được nước ngầm khoét trong núi đá qua thời gian rất dài, rồi khô dần khi mực nước hạ xuống. Thạch nhũ, măng đá trong động hình thành từ nước nhỏ giọt mang đá vôi hoà tan rồi kết tủa lại.
Thạch nhũ và măng đá khác nhau thế nào?
Thạch nhũ treo từ trần hang, lớn dần xuống dưới, thường nhọn ở đầu. Măng đá mọc từ nền hang lên, ở chỗ giọt nước rơi xuống, thường to và tròn đầu hơn. Khi hai khối gặp nhau thì thành cột đá nối trần với nền.
Thạch nhũ bị gãy có mọc lại không?
Có thể tiếp tục kết tủa nếu vẫn còn nước nhỏ giọt, nhưng tốc độ rất chậm, tính bằng phần milimet mỗi năm hoặc chậm hơn. Hình dạng cũ gần như không thể phục hồi trong thời gian con người chờ được, nên tuyệt đối không bẻ thạch nhũ.
Vì sao trong hang mùa hè mát, mùa đông ấm?
Vì nhiệt độ sâu trong hang khá ổn định quanh năm, gần với nhiệt độ trung bình năm của vùng. So với bên ngoài, hang có vẻ mát vào mùa hè và ấm hơn vào mùa đông, dù nhiệt độ trong hang gần như không đổi.
Có nên tự khám phá các hang nhỏ quanh bản không?
Không nên. Hang chưa khảo sát có thể có vực, đá lỏng, nước dâng nhanh trong mùa mưa và rất dễ lạc. Nếu cần vào, hãy hỏi chính quyền xã, đi cùng người thông thạo, mang đèn dự phòng và báo trước cho người ở ngoài.