Từ tháng 7/2025, vùng Trùng Khánh cũ là bảy xã: Trùng Khánh, Đàm Thủy, Đình Phong, Đoài Dương, Trà Lĩnh, Quang Hán và Quang Trung. Đi lại giữa các xã chủ yếu bằng xe máy trên trục đường chính và đường liên xã; ô tô đi được trục chính và nhiều đường liên xã đã bê tông hoá, nhưng vào sâu các bản thì đường hẹp, dốc, có đoạn chỉ hợp xe máy. Xe khách nội vùng có nhưng thưa; xe ôm, xe nhờ và xe của người quen vẫn là cách đi phổ biến.
Với người mới chuyển tới làm việc, giáo viên, cán bộ được điều động, người làm ăn cần đi nhiều bản, hiểu cách đi lại trong vùng quan trọng hơn mọi bản đồ. Bài này mô tả cấu trúc đường đi giữa bảy xã theo nguyên lý chung, cách tìm xe, cách hỏi đường khi tên xã đã đổi, và nhịp đi lại theo phiên chợ.
Bảy xã nằm thế nào trên đường đi
Có thể hình dung vùng Trùng Khánh cũ thành hai cụm. Cụm thứ nhất là đất huyện Trùng Khánh trước năm 2020: xã Trùng Khánh mới (gồm thị trấn Trùng Khánh cũ cùng Lăng Hiếu, Khâm Thành, Đức Hồng) ở vai trò trung tâm; xã Đàm Thủy (Đàm Thủy, Chí Viễn, Phong Châu) về phía thác Bản Giốc dọc sông Quây Sơn; xã Đình Phong (Đình Phong, Phong Nậm, Ngọc Côn, Ngọc Khê) và xã Đoài Dương (Đoài Dương, Trung Phúc, Cao Thăng).
Cụm thứ hai là đất huyện Trà Lĩnh trước năm 2020, nhập vào Trùng Khánh từ đầu năm 2020: xã Trà Lĩnh mới (thị trấn Trà Lĩnh cũ, Cao Chương, cộng thêm Quốc Toản vốn của Quảng Hòa), xã Quang Hán (Quang Hán, Quang Vinh) và xã Quang Trung (Quang Trung, Xuân Nội, Tri Phương). Cửa khẩu Trà Lĩnh nằm ở cụm này.
Mỗi xã mới rộng gấp mấy lần xã cũ, nên "đi trong xã" giờ có khi là vài chục cây số. Trung tâm xã mới thường đặt ở trung tâm của một xã cũ hoặc thị trấn cũ; người ở các thôn xa phía bên kia phải đi một quãng dài hơn trước để tới đó làm việc. Đây là điều cần biết khi bạn hẹn gặp ai "ở xã".
Đường liên xã và đường vào bản: đi được những gì
Trục đường chính nối các trung tâm xã là đường nhựa, ô tô con và xe khách đi được. Từ trục chính, đường liên xã, liên thôn toả vào các thung lũng; nhiều tuyến đã được bê tông hoá trong các chương trình xây dựng nông thôn mới, rộng vừa một ô tô hoặc hai xe máy tránh nhau. Một số tuyến còn là đường đất hoặc đá, mùa khô đi được, mùa mưa lầy.
Vào sâu các bản trên núi, nhất là những bản nằm trong lũng đá hoặc trên sườn cao, đường thường dốc, cua gắt, mặt đường hẹp. Ô tô con gầm thấp có thể đi vào được nhưng khó quay đầu; người không quen nên gửi xe ở ngã rẽ và đi tiếp bằng xe máy hoặc đi bộ.
Cách nhanh nhất để biết một con đường đi được bằng gì là hỏi người trong bản. Nếu họ đi lại bằng xe máy chở hàng, đường đó xe máy đi được; nếu thấy ô tô tải nhỏ chở vật liệu vào, ô tô con cũng có thể đi được. Còn nếu người ta bảo "đi bộ nửa tiếng nữa", hãy tin họ.
Những cách đi lại phổ biến
Xe máy của mình. Với người sống và làm việc ở đây, xe máy là phương tiện gần như bắt buộc. Nên chọn xe số khoẻ, dễ sửa; tay ga đi đường bằng ở trung tâm thì tiện nhưng lên các bản dốc thì vất vả hơn.
Xe ôm. Ở các trung tâm xã, gần chợ, gần bến thường có người chở khách bằng xe máy. Thoả thuận giá và điểm đến trước khi đi, nói rõ cả tên bản lẫn tên xã cũ. Với những bản xa, người chạy xe ôm có thể từ chối nếu đường quá xấu hoặc trời sắp tối.
Xe khách nội vùng. Có các xe chạy tuyến nối các trung tâm xã với thành phố Cao Bằng, đón trả dọc đường. Số chuyến không nhiều, giờ có thể thay đổi; lưu số của tài xế quen để hỏi.
Đi nhờ, đi chung. Ở vùng núi, đi nhờ xe người quen, xe hàng là nếp sinh hoạt bình thường. Người mới đến nên kết nối với đồng nghiệp, hàng xóm để có những chuyến đi chung khi cần.
Ô tô hợp đồng. Khi có việc gấp, có người ốm cần đưa đi, hoặc đi nhóm, có thể thuê ô tô của người địa phương. Hỏi qua người quen để tìm người lái quen đường, đáng tin.
Hỏi đường khi tên xã đã đổi
Tên bảy xã mới đã có trên giấy tờ, nhưng trong đời sống, người dân vẫn gọi theo tên xã cũ, tên bản, tên lũng, tên chợ. Một cụ già ở Ngọc Khê có lẽ sẽ không giới thiệu mình là người "xã Đình Phong" mà nói tên bản của mình. Ngược lại, bản đồ điện thoại có lúc vẫn hiện tên xã cũ, có lúc đã cập nhật tên mới.
Khi hỏi đường, nói tên bản trước, rồi tên xã cũ, cuối cùng mới tới tên xã mới. Ví dụ, thay vì hỏi "đường đi xã Đàm Thủy", hãy hỏi "đường vào bản Khuổi Ky", hoặc "đường sang Phong Châu cũ". Người địa phương sẽ chỉ nhanh hơn nhiều.
Nếu có thể, xin trước một điểm mốc: tên trường học, nhà văn hoá thôn, cửa hàng tạp hoá đầu bản, hoặc một cây đa, cây dẻ lớn. Ở vùng núi, nhà không đánh số như thành phố, và một điểm mốc cụ thể đáng giá hơn mọi địa chỉ.
Khi đi theo bản đồ điện thoại, nhớ rằng nhiều đường liên thôn chưa được vẽ, hoặc vẽ sai so với thực tế; có những tuyến bản đồ hiện là đường nhưng thực ra là lối mòn chỉ đi bộ được. Ở ngã ba nào thấy không chắc, dừng lại hỏi người đang làm ruộng gần đó. Người dân ở đây thường rất sẵn lòng chỉ đường, có khi còn dẫn bạn đi một đoạn.
Qua sông suối, cầu treo và ngầm tràn
Vùng Trùng Khánh có sông Quây Sơn và nhiều suối nhỏ cắt ngang các thung lũng. Đường nối các bản hai bên bờ có khi là cầu bê tông, có khi là cầu treo dành cho người đi bộ và xe máy, có khi là ngầm tràn: đoạn đường thấp đặt sát lòng suối, mùa khô xe đi qua bình thường, mùa mưa nước chảy tràn qua mặt.
Cầu treo dân sinh có tải trọng giới hạn; qua cầu, đi chậm từng xe một, không dừng giữa cầu, không chở quá nặng. Nếu cầu có biển hạn chế, làm đúng theo biển. Khi cầu rung mạnh hoặc thấy ván cầu hỏng, xuống dắt xe và báo cho người trong bản.
Ngầm tràn là chỗ nguy hiểm nhất khi trời mưa. Nước nhìn có vẻ nông nhưng chảy xiết, có thể đẩy trôi xe máy và người. Quy tắc đơn giản: khi nước đang chảy qua ngầm mà không thấy rõ mặt đường, không qua. Chờ nước rút, hoặc đi đường vòng nếu có. Người trong bản thường cắm cọc đánh dấu mức nước; hỏi họ trước khi quyết.
Nhịp đi lại theo chợ phiên
Chợ phiên vẫn giữ vai trò lớn trong đời sống vùng Trùng Khánh. Chợ ở các trung tâm xã họp theo phiên, có nơi theo chu kỳ năm ngày một lần theo lịch âm, có nơi khác; lịch phiên của từng chợ nên hỏi người địa phương vì có thể thay đổi. Ngày chợ, từ sáng sớm người ở các bản xa đã đổ về bằng xe máy, đi bộ, xe chở hàng.
Với người cần đi lại, ngày chợ vừa thuận vừa không. Thuận vì dễ tìm xe đi nhờ, xe ôm, xe hàng về các bản; dễ gặp người cần gặp. Không thuận vì đường qua trung tâm xã đông, chậm, khó đỗ ô tô, và người chạy xe ôm bận chở hàng.
Nếu bạn là người mới chuyển tới, đi một phiên chợ là cách nhanh nhất để hiểu cách người ta di chuyển trong vùng: ai đi từ bản nào, mất bao lâu, đi bằng gì. Những câu chuyện ở chợ thường cho bạn biết đoạn đường nào đang hỏng, cây cầu nào đang sửa trước cả thông báo chính thức.
Đi học, đi làm hằng ngày ở vùng núi
Trẻ em ở các bản xa thường phải đi một quãng dài tới trường. Một số trường có khu bán trú cho học sinh ở xa, trẻ ở lại trường trong tuần, cuối tuần mới về. Những ngày mưa lớn, nước suối dâng, nhiều gia đình và nhà trường phải tính chuyện đưa đón an toàn.
Giáo viên, cán bộ, nhân viên y tế được điều động lên làm việc ở các xã thường chọn ở gần nơi làm, hoặc ở trung tâm xã rồi đi xe máy hằng ngày. Quãng đường hai ba chục cây số đường núi mỗi chiều là bình thường, nhưng mùa đông sương mù và mùa mưa sạt lở làm quãng đó dài ra đáng kể. Người mới đến nên chạy thử tuyến đường đi làm vào một ngày nghỉ để biết thời gian thật.
Với người làm nông, đi làm là ra ruộng, lên nương, vào vườn dẻ. Đường ra đồng là đường đất, bờ ruộng, lối mòn lên sườn núi. Mùa thu hoạch, xe máy chở bao ngô, bao thóc, gùi hạt dẻ đi trên những con đường hẹp này là cảnh quen thuộc; người đi xe từ ngoài vào nên nhường họ.
Lời khuyên cho người mới chuyển tới
Những điều dưới đây người đã sống ở vùng núi lâu năm thường nhắc người mới, bớt được nhiều bỡ ngỡ trong vài tháng đầu.
- Lưu số điện thoại của vài người chạy xe ôm, tài xế xe khách tuyến, tiệm sửa xe máy gần nhà.
- Học cách tự thay săm, vá lốp đơn giản hoặc ít nhất biết tiệm nào gần nhất trên mỗi tuyến hay đi.
- Mỗi khi đi xa vào bản, báo cho đồng nghiệp hoặc hàng xóm biết bạn đi đâu, khoảng mấy giờ về.
- Có đèn pin, áo mưa, áo ấm trong cốp xe máy quanh năm.
- Tìm hiểu lịch chợ phiên các xã lân cận; nhiều việc nên gắn với ngày chợ để đi một lần làm được nhiều việc.
- Học vài câu chào hỏi tiếng Tày, tiếng Nùng; người trong bản thường mở lòng hơn với người chịu học.
Đi lại ở vùng núi không chỉ là chuyện đường xá. Nó gắn với các mối quan hệ: người quen chỉ đường, người quen cho đi nhờ, người quen báo tin đường sạt. Đầu tư vào các mối quan hệ ấy là cách đi lại an toàn nhất.
Câu hỏi thường gặp
Từ trung tâm xã Trùng Khánh sang xã Trà Lĩnh mất bao lâu?
Tuỳ đi từ đâu tới đâu trong hai xã, thường mất khoảng gần một tiếng tới hơn một tiếng bằng xe máy hoặc ô tô trên đường núi. Hỏi người địa phương về tuyến cụ thể và tình trạng đường trong ngày.
Trong vùng có xe buýt không?
Không có xe buýt kiểu thành phố. Có các xe khách tuyến nội tỉnh đón trả dọc đường giữa các trung tâm xã và thành phố Cao Bằng, nhưng số chuyến ít. Người dân chủ yếu đi xe máy, xe ôm hoặc đi nhờ.
Ô tô con vào được các bản không?
Nhiều bản dọc trục chính và đường liên xã đã bê tông thì vào được. Các bản trên núi cao, trong lũng sâu thường đường hẹp, dốc, có đoạn đất, ô tô con khó đi. Hỏi người địa phương trước khi đi.
Đặt xe trên ứng dụng gọi xe ở Trùng Khánh có được không?
Ở vùng núi, các ứng dụng gọi xe phổ biến ở thành phố thường không có hoặc rất ít xe. Cách thực tế là lưu số người chạy xe ôm, tài xế quen qua giới thiệu của người địa phương.
Đi lại giữa các xã ban đêm có an toàn không?
Đường núi ban đêm tối, ít đèn, có sương, trâu bò đi lại. Nếu không quen đường, nên tránh đi đêm. Khi buộc phải đi, đi chậm, có đèn tốt, báo người thân và đi cùng người quen đường nếu được.
Có nên mua xe máy ở thành phố Cao Bằng hay mang từ xuôi lên?
Cả hai đều được; mang xe lên tiện nếu bạn đã quen xe. Điều quan trọng là chọn xe đủ khoẻ cho đường dốc và tìm được tiệm sửa quen gần nơi ở. Thủ tục đăng ký, sang tên làm theo quy định hiện hành.