Vùng Trùng Khánh nằm trong Công viên địa chất toàn cầu Non nước Cao Bằng, được UNESCO công nhận năm 2018. Trong vùng có nhiều điểm di sản địa chất tiêu biểu: thác Bản Giốc trên sông Quây Sơn, động Ngườm Ngao, các hồ karst phía Trà Lĩnh cũ và cả những thung lũng, đỉnh chóp đá vôi đặc trưng. Công viên địa chất không phải một khu cấm, mà là một vùng lãnh thổ nơi người dân vẫn sống, làm ăn, đồng thời giữ gìn và giới thiệu các giá trị địa chất.
Bài này giải thích công viên địa chất là gì, vì sao vùng này được chọn, thác Bản Giốc hình thành theo những cơ chế nào, và cách một người không chuyên có thể đọc cảnh quan quanh mình như đọc một cuốn sách về lịch sử Trái Đất. Thông tin tham quan cụ thể có ở mục điểm đến trên trang này.
Công viên địa chất toàn cầu là gì
Công viên địa chất toàn cầu là danh hiệu của UNESCO dành cho những vùng lãnh thổ có di sản địa chất mang ý nghĩa quốc tế, được quản lý theo một cách tiếp cận tổng thể: bảo tồn, giáo dục và phát triển bền vững đi cùng nhau. Khác với vườn quốc gia hay khu bảo tồn, công viên địa chất không vẽ ra một vùng cấm người, mà bao gồm cả làng bản, ruộng đồng, chợ búa của người dân sống trong đó.
Một công viên địa chất phải có cơ quan quản lý, có hệ thống điểm di sản được mô tả khoa học, có chương trình giáo dục cho cộng đồng và học sinh, và có hướng phát triển du lịch, kinh tế dựa trên di sản mà không phá huỷ nó. Danh hiệu không phải vĩnh viễn: theo quy chế chung, UNESCO thẩm định lại định kỳ, thường là bốn năm một lần, và có thể nhắc nhở hoặc rút danh hiệu nếu vùng không đáp ứng yêu cầu.
Với người dân Trùng Khánh, điều đó có nghĩa là cảnh quan quen thuộc quanh nhà được thế giới công nhận là có giá trị, đồng thời họ cũng là một phần của việc giữ gìn giá trị ấy. Nhiều hoạt động như hướng dẫn khách, làm homestay, bán nông sản địa phương được khuyến khích gắn với câu chuyện địa chất và văn hoá của vùng.
Vì sao Non nước Cao Bằng được công nhận
Theo hồ sơ của Công viên địa chất Non nước Cao Bằng, đá trong vùng ghi lại một lịch sử địa chất rất dài, với nhiều loại đá và hoá thạch thuộc các thời kỳ khác nhau, cùng dấu vết của những biến động lớn của vỏ Trái Đất. Trên nền ấy, khí hậu nhiệt đới gió mùa và nước đã tạc nên một cảnh quan karst điển hình với đỉnh chóp, thung lũng, hang động, sông ngầm, thác nước.
Bên cạnh địa chất, hồ sơ công nhận cũng nhấn mạnh sự đa dạng văn hoá của các dân tộc sống trong vùng như Tày, Nùng, Dao, Mông, và mối quan hệ giữa con người với cảnh quan núi đá: nhà sàn, nhà đá, ruộng lũng, cách giữ nước, các phiên chợ. Chính sự kết hợp giữa giá trị địa chất và đời sống văn hoá làm nên đặc trưng của một công viên địa chất.
Công viên địa chất bao trùm nhiều vùng của tỉnh Cao Bằng, không riêng Trùng Khánh. Nhưng vùng Trùng Khánh có một số điểm được biết đến rộng rãi nhất, như thác Bản Giốc và động Ngườm Ngao, nên thường là nơi khách lần đầu tiếp xúc với khái niệm công viên địa chất.
Thác Bản Giốc hình thành thế nào
Thác Bản Giốc nằm trên sông Quây Sơn, ở vùng nay thuộc xã Đàm Thủy. Ở đây, dòng sông chảy qua một dải đá vôi, gặp những bậc địa hình chênh nhau và đổ xuống thành nhiều tầng, tách thành nhiều nhánh qua các khối đá và bụi cây giữa dòng. Hình dạng thác rộng, nhiều tầng thay vì một dòng cao hẹp là nét đặc trưng làm nên vẻ riêng của Bản Giốc.
Các bậc thác hình thành do nhiều quá trình cộng lại. Sự khác nhau về độ cứng, độ nứt nẻ giữa các lớp đá làm dòng nước khoét không đều; những khối đá cứng hơn đứng lại thành gờ thác. Các đứt gãy, khe nứt lớn trong đá cũng có thể quyết định vị trí các bậc. Qua thời gian rất dài, thác lùi dần về phía thượng nguồn khi nước mài mòn mép đá.
Ở nhiều thác trên sông chảy qua vùng đá vôi, còn có một quá trình ngược lại: nước giàu canxi bicacbonat khi đổ xuống thác bị xáo trộn mạnh, khí cacbonic thoát ra, canxi cacbonat kết tủa bám lên rêu, cành cây, đá, tạo thành lớp đá vôi mới gọi là tuf vôi. Lớp này có thể làm các gờ thác dày lên theo thời gian. Mức độ góp phần của quá trình ấy ở thác Bản Giốc nên tra trong mô tả khoa học của công viên địa chất.
Dáng thác thay đổi rất nhiều theo lưu lượng sông. Mùa khô, nước chỉ chảy qua một số nhánh, lộ ra các gờ đá và bụi cây giữa thác; mùa mưa, nước phủ kín gần như toàn bộ bề rộng, đục màu phù sa. Nhìn thác vào hai mùa khác nhau là cách tốt nhất để thấy cấu trúc bậc đá bên dưới dòng nước.
Đọc cảnh quan: một số điểm và câu chuyện địa chất đi kèm
Bảng dưới gợi ý cách nhìn một số cảnh quen thuộc ở vùng Trùng Khánh theo góc địa chất:
| Điểm, cảnh | Thuộc xã mới | Câu chuyện địa chất |
|---|---|---|
| Thác Bản Giốc | Đàm Thủy | Sông chảy qua bậc đá vôi, thác nhiều tầng; quá trình bào mòn và kết tủa vôi |
| Động Ngườm Ngao | Đàm Thủy | Sông ngầm cổ khoét hang, trầm tích thạch nhũ, măng đá |
| Thung lũng ven sông Quây Sơn | Đình Phong, Đàm Thủy | Thung lũng karst mở rộng, đất bồi ven sông, núi tháp đứng riêng |
| Hồ Thang Hen và cụm hồ | Trà Lĩnh | Hồ karst trong phễu, thung lũng kín, thông với nước ngầm |
| Cụm đỉnh chóp phía Trà Lĩnh cũ | Trà Lĩnh, Quang Trung | Karst dạng cụm đỉnh, lũng nhỏ kín, thiếu nước mặt |
| Mó nước chân núi | Khắp vùng | Nơi dòng ngầm trồi lên; nguồn sống của bản làng |
Bảng chỉ là gợi ý. Mỗi điểm di sản trong công viên địa chất có mô tả khoa học riêng, thường được thể hiện trên các bảng giới thiệu tại chỗ và trong tài liệu của ban quản lý. Đọc những mô tả ấy trước khi đến giúp chuyến đi có thêm nhiều lớp nghĩa.
Cũng nên nhớ rằng một điểm di sản địa chất không chỉ là chỗ đẹp để chụp ảnh. Có điểm được chọn vì lộ ra một lớp đá hiếm, một ranh giới giữa hai thời kỳ địa chất, hay một dạng địa hình điển hình cho cả vùng, dù nhìn bằng mắt thường không có gì nổi bật. Đó chính là chỗ tấm bảng giới thiệu tại chỗ phát huy tác dụng.
Đọc cảnh như đọc sách: một gợi ý cho người không chuyên
Bạn không cần là nhà địa chất để thưởng thức cảnh quan theo cách này. Hãy bắt đầu bằng ba câu hỏi đơn giản trước mỗi cảnh: đá ở đây là đá gì, nước đã làm gì với nó, và con người đã sống với nó ra sao. Ở vùng Trùng Khánh, câu trả lời cho câu đầu gần như luôn là đá vôi; câu thứ hai là hoà tan, khoét, đổ thác, lắng đọng; câu thứ ba là ruộng lũng, nhà đá, cọn nước, bể chứa.
Ví dụ, đứng trước một vách đá có vệt nước chảy và một mó nước ở chân, bạn đang thấy nơi dòng ngầm chạm mặt đất. Nhìn một thung lũng kín có ruộng ở đáy, bạn đang thấy kết quả của hàng triệu năm đá bị hoà tan và đất tích tụ. Ngắm thác Bản Giốc, bạn đang thấy một dòng sông vừa bào mòn, vừa xây đắp những bậc đá của chính nó.
Với trẻ em trong vùng, những câu hỏi ấy là bài học địa lý sống động nhất. Nhiều chương trình giáo dục của công viên địa chất hướng tới việc đưa học sinh địa phương ra tận các điểm di sản, để các em hiểu rằng cảnh quen thuộc quanh nhà mình là một trang sách quý.
Ứng xử với di sản địa chất
Không lấy đá, hoá thạch, thạch nhũ. Một mẩu đá mang về làm kỷ niệm có vẻ nhỏ, nhưng hàng nghìn lượt khách sẽ làm mất dần những gì đã hình thành qua hàng triệu năm.
Không viết vẽ lên vách đá, thân cây. Chữ khắc lên đá vôi tồn tại rất lâu, làm hỏng cảnh quan của mọi người đến sau.
Đi đúng lối, đúng khu vực cho phép. Một số điểm nằm gần biên giới hoặc trong khu bảo tồn có quy định riêng. Làm theo hướng dẫn của ban quản lý và chính quyền địa phương.
Ủng hộ sinh kế gắn với di sản. Ăn ở, mua nông sản của người dân địa phương, thuê người trong bản dẫn đường là cách để việc giữ di sản mang lại lợi ích trực tiếp cho người giữ nó.
Mang rác về. Rác ở vùng karst dễ đi theo khe nứt xuống nước ngầm, ra sông, về thác.
Hỏi trước khi bay thiết bị bay chụp ảnh. Nhiều khu vực gần biên giới có quy định riêng về thiết bị bay. Hỏi ban quản lý điểm tham quan hoặc chính quyền địa phương trước khi dùng.
Công viên địa chất và đời sống người Trùng Khánh
Danh hiệu công viên địa chất mang lại cơ hội: nhiều người biết đến vùng hơn, khách đến đông hơn, nông sản và nghề thủ công có thêm thị trường. Nó cũng mang lại trách nhiệm: giữ cảnh quan, giữ nước, giữ rừng, giữ nếp nhà, nếp làng, để những giá trị làm nên danh hiệu không mai một.
Sự cân bằng giữa hai mặt ấy không tự đến. Một con đường mới làm thuận tiện đi lại có thể đi qua một vách đá quý; một khu dịch vụ mới phục vụ khách có thể đặt ngay trên đường nước ngầm của một mó nước. Hiểu biết về địa chất, nước và văn hoá vùng là nền để những quyết định như thế được cân nhắc kỹ.
Với người sắp chuyển đến sống hay làm ăn ở vùng Trùng Khánh, biết mình đang ở trong một công viên địa chất là một lý do để làm mọi việc cẩn thận hơn một chút: hỏi kỹ trước khi xây, giữ sạch nguồn nước, và trân trọng cảnh quan mà người địa phương đã gìn giữ qua nhiều thế hệ. Những câu hỏi về xây dựng, khai thác đất đá trong vùng nên được hỏi cơ quan chức năng của xã và tỉnh trước khi làm.
Câu hỏi thường gặp
Công viên địa chất Non nước Cao Bằng được công nhận năm nào?
Công viên địa chất Non nước Cao Bằng được UNESCO công nhận là công viên địa chất toàn cầu năm 2018. Danh hiệu được thẩm định lại định kỳ theo quy chế chung của mạng lưới công viên địa chất toàn cầu.
Ở trong công viên địa chất, người dân có bị hạn chế làm ăn không?
Công viên địa chất không phải khu cấm. Người dân vẫn sống, canh tác, kinh doanh bình thường, chỉ một số điểm di sản hoặc khu bảo tồn có quy định riêng. Định hướng chung là phát triển kinh tế gắn với giữ gìn di sản.
Thác Bản Giốc có phải là thác cao nhất Việt Nam không?
Không. Thác Bản Giốc nổi tiếng vì rộng, nhiều tầng và nằm trên dòng sông lớn, chứ không phải vì độ cao. Nhiều thác ở vùng núi khác có độ cao lớn hơn nhưng dòng hẹp hơn nhiều.
Tuf vôi là gì?
Tuf vôi là loại đá vôi mới hình thành khi nước giàu canxi bicacbonat mất khí cacbonic, canxi cacbonat kết tủa bám lên rêu, cành cây, đá. Hiện tượng này hay gặp ở thác và suối vùng đá vôi, nơi nước bị xáo trộn mạnh.
Tìm tài liệu về các điểm di sản ở Trùng Khánh ở đâu?
Có thể tìm ở ban quản lý công viên địa chất của tỉnh Cao Bằng, các bảng giới thiệu tại điểm di sản, tài liệu của ngành du lịch tỉnh và các công trình nghiên cứu địa chất về vùng. Khi trích số liệu, nên ghi rõ nguồn.